ترکیب‌بند نیر تبریزی در در عزیمت خامس آل عبا علیه السلام

ترکیب‌بند نیر تبریزی در در عزیمت خامس آل عبا علیه السلام

رضا بیات

 

معرفی:

میرزا محمّدتقی حجة الاسلام متخلص به نیّر، در دوازدهم جمادی الاول 1248 هـ.ق در شهر تبریز به دنیا آمد. او دوّمین فرزند پسر از خانوادۀ حجة الاسلام بود. برادرانش، میرزا محمّدحسین و میرزا اسماعیل، در علم و عمل و اخلاق و کمالات ظاهری و باطنی دارای‏ امتیازاتی بودند که شرح احوالشان در یک مقال نمی‏ گنجد.

نیّر تبریزی تحصیلات مقدماتی خود را از سن شانزده سالگی حدود سال 1264 هـ.ق نزد پدر خود ملاّ محمّد ممقانی معروف به حجه الاسلام شروع کرد و تا سال 1269 هـ.ق که ملاّ محمّد ممقانی وفات یافت، از محضر پدر استفاده برد. پس از فوت پدر برای فراگیری و تکمیل تحصیلات خود عازم عتبات عالیات شد. در شکایت از ناسازگاری‏های محیط خود و اشتیاق و آرزوی مشاهد مقدسۀ عراق اینگونه اظهار دلتنگی و اشتیاق می‌‏کند:

دلم از خطۀ ‌تبریز به زنهار آمد                        نیّرا خیمۀ ما بین که به ویرانه زدند

یا: ز گلبانگ عراقی آتشم در پرده زن مطرب       که مرغ جان ملال از خاک آذربایجان دارد

نیّر پس از گذراندن سطوح عالیه و اخذ درجۀ ‌اجتهاد به وطن مراجعت کرد.

ادیب الممالک فراهانی در عظمت مقام و بلندی رتبۀ ‌علمی‏ نیّر چنین می‌‏گوید:

عجبی نیست مر آن آیت ربّانی را                    که کند زنده ز نو حکمت لقمانی را

ای به تاریک شب کفر برافروخته باز                پدرت در ره دین شمع مسلمانی را

تو از آن شاخ برومند بزادی که ز فضل              درس توحید دهد نخلۀ عمرانی را

حجة الاسلام آمد لقبت زان که به خلق             بشناسانی مر حجّت یزدانی را

تویی آن عاقلۀ دور مه و مهر که عقل                نزد فرهنگ تو گیرد ره نادانی را

ملکات کلمات تو به نیروی کمال                    عقل بالفعل کند طبع هیولانی را

تا به میدان ادب اسب هنر تاخته‏ای                   دست بستی به قفا فاضل میدانی را

رقمت ناسخِ ریحانِ خطِ لاله رخان                  بر شکسته خط طغرای صفاهانی را

دم عیسی ز عقیق لب لعل تو وزد                    گهرت خیره کند تاج سلیمانی را

سر و سامان شهی دارم و در بندگیات              به فلک یاد دهم بی‏سر و سامانی را

 از تألیفات او آثار زیر را می‌‏توان نام برد:

1.      مثنوی آتشکده

2.      لآلی منظومه

3.      دیوان غزلیات

4.      مثنوی دُرّ خوشاب با تخلّص «عمیدا»

5.      تفسیر آیۀ «و ما خلقت الجن و الإنس إلا لیعبدون»

6.      صحیفة الابرار

7.      مفاتیح الغیب

8.      الفیه در طرائف

9.      علم الساعه

10.   لمح البصر

11.   نصرة الحق

مرحوم آقا بزرگ تهرانی در نقباء البشر سه کتاب دیگر را نیز به وی نسبت داده است:

1)     شرح حدیث «أنا النقطه تحت باء بِسمِ اللهِ»

2)     کشف السبحات

3)     العروس

نیّر پس از شصت و چهار سال زندگی در دوازدهم ماه رمضان 1312 هـ.ق رخت از جهان بربست. بنابر وصیتی که کرده بود جنازه‏اش به نجف اشرف منتقل گردید و در وادی السلام دفن شد.

 

ترکیببند در عزیمت خامس آل عبا علیهالسلام:

این ترکیببند درخشان که چند بند آن شهرت عام یافته است، در 28 بند سروده شده که در اینجا به جهت رعایت اختصار 11 بند آن حذف شده است. برای آن که محل حذفها مشخص باشد، شمارۀ ‌بندها را مطابق اصل شعر گذاشتهایم؛ یعنی اگر بعد از بند سوم سه بند حذف شده، شمارۀ ‌بند بعدی «هفت» درج شده است. برای حفظ توالی معنایی شعر تغییر کوچکی در شعر اتفاق افتاده؛ بدین ترتیب که در پایان بند بیست و پنجم، بیتِ ترکیبِ بندِ محذوفِ بیست و ششم آمده است.

وزن و محتوای شعر نشان می‌دهد که شاعر به ترکیببند محتشم نظر داشته است. همچنین قافیه و ردیف بندهای 2، 8، 10، 12 و 13 و نیز خطاب و عتاب شاعر با فلک و روزگار در بند پایانی کاملاً رنگ و بوی شعر محتشم را به خود گرفته است. در تعابیر نیز گاهی شباهتها بسیار مشهود است. به عنوان نمونه محتشم می‌گوید: «قومی که پاس محملشان داشت جبرئیل» و نیر می‌سراید: « قومی ‏که پاس عزتشان داشت ذوالجلال» و ... .

اما این تقلید به معنای ضعف و کمارجی ترکیببند حاضر نیست. این شعر نقاط درخشان بسیاری دارد که از چشم ادبشناسان پنهان نخواهد ماند.

بند اول

چون کرد خور ز توسن زرین تهی رکاب1                     افتاد در ثوابت و سیّاره2 انقلاب

غارتگران شام به ‏یغما گشود دست3                             بگسیخت از سُرادق4 زَر تارِ خور طناب5

کرد از مَجَرّه6 چاک فلک پردۀ شکیب                           بارید از ستاره به رخساره خون خضاب

کردند سر ز پرده برون دختران نعش7                           با گیسوی بریده سراسیمه بی نقاب

گفتی شکسته مِجمَر8 گردون و از شفق9                        آتش گرفته دامن این نیلگون قُباب10

از کُلّۀ11 شفق بِه دَر آورد سر هلال                               چون کودکی تپیده به خون در کنار آب

یا گوشوار‏های که به یغما کشیده خصم                          بیرون ز گوشِ پردهنشینی چو آفتاب

یا گشته زینِ توسن شاهنشهی نگون                             برگشته بیسوار سوی خیمه با شتاب

                                         گفتم مگر قیامت موعود اعظم است

                                         آمد ندا ز عرش که ماه محرم است

بند دوم

گلگون سوار وادی خونخوار کربلا                              بیسر فتاده در صف پیکار کربلا

چشم فلک نَشُسته ز خون شفق هنوز                            از دود خیمه‏های نگونسار کربلا

فریاد بانوان سراپردۀ عفاف                                        آید هنوز از در و دیوار کربلا

بر چرخ می‌‏رود ز فراز سِنان هنوز                                صوت تلاوت سرِ سردار کربلا

سیارگان دشت بلا بسته بارِ شام                                  در خواب رفته قافلهسالار کربلا

شد یوسف عزیز به زندان غم اسیر                               در هم شکست رونق بازار کربلا

بس گل که برد بَهر خسی تحفه سوی شام                      گلچین روزگار ز گلزار کربلا

فریاد از آن زمان که سپاه عدو چو سیل                         آورد رو به خیمۀ سالار کربلا

                                         مهلت گرفت آن شب از آن قوم بیحجاب12

                                         پس شد به برج سعد، درخشنده آفتاب13

بند سوم

گفت: ای گروه! هر که ندارد هوای ما                            سر گیرد و برون رود از کربلای ما

ناداده تن به خواری و ناکرده ترک سر                           نتوان نهاد پای به خلوتسرای ما

تا دست و رو نشست به خون می‌‏نیافت کس                  راه طواف بر حرم کبریای ما

این عرصه نیست جلوهگه روبه و گراز                          شیر افکن است بادیۀ ابتلای ما

همراز بزم ما نبُوَد طالبان جاه                                      بیگانه باید از دو جهان، آشنای ما

برگردد آن که با هوس کشور آمده                               سر ناوَرَد14 به افسر شاهی گدای ما

ما را هوای سلطنت ملک دیگر است                             کاین عرصه نیست در خورِ فرّ هُمای ما

یزدان ذوالجلال به خلوت سرای قدس                          آراسته است بزم ضیافت برای ما

                                         برگشت هرکه طاقتِ تیر و سنان نداشت

                                         چون شاهِ تشنه، کار به شمر و سَنان15 نداشت

بند هفتم

لَختی نمود با سپه کینه زین خطاب                               جز تیرِ جان شکار ندادش کسی جواب

از غنچه‏های زخم تن نازنین او                                   آراست گلشنی، فلک اما نداد آب

بالله که جز د‏هان نبی آبخور نداشت                             گردون گلی که چید ز بستان بوتراب

چو پر گشود در تن او تیر جان شکار                           با مرغ جان نمود به صد ذوقِ دل خطاب:

پیک پیام دوست به در حلقه می‌‏زند                              ای جانِ بر لب آمده، لختی به در شتاب

چون تیر کین عنان قرارش ز کف ربود                          کرد از سمند بادیه پیما، تهی رکاب16

آمد ندا ز پردۀ غیبش به گوش جان                              کای داده آب، نخلِ بلا را ز خون ناب

مقصود ما ز خلق جهان جلوۀ تو بود                            بعد از تو خاک بر سر این عالم خراب17

                                         گر سفلگان به بستر خون داد جای تو

                                         خوش باش و غم مخور که منم خونبهای تو18

بند هشتم

تیری که بر دل شه گلگون قبا رسید                              اَندر نجف به مرقد شیرِ خدا رسید

چون در نجف ز سینۀ شیرِ خدا گذشت                         اندر مدینه بر جگر مصطفی رسید

زان پس که پردۀ جگر مصطفی درید                            داند خدا که چون شد از آن پس کجا رسید

هر ناوک بلا که فلک در کمان نهاد                               پَر بست و بر هدف، همه در کربلا رسید

یکباره از فلاخن آن دشت کینه خاست                          آن سنگ‏های طعنه که بر انبیا رسید19

با خیل عاشقان چو در آن دشت پا نهاد                         قربانی خلیل به کوهِ مِنا رسید

آراست گلشنی ز جوانان گلعِذار                                آبش نداده باد خزان از قفا رسید

از تشنگی ز پا چو در آمد به سر دوید                          چون بر وفای عهد الستش ندا رسید

                                         از پشت زین قدم چو به روی زمین نهاد

                                         افتاد و سر به سجدۀ جان آفرین نهاد

بند نهم

گفت ای حبیبِ دادگر ای کردگار من                            امروز بود در همه عمر انتظار من

این خنجر کشیده و این حنجر حسین                           سر کو نه بهر توست نیاید به کار من

 گو تار‏های طرۀ 20 اکبر به باد رو                                 تا یاد توست مونس شب‏های تار من

گو بر سر عروس شهادت نثار شو                                دُرّی که بود پرورشش در کنار من

خضر ار ز جوی شیر چشید آب زندگی                        خون است آب زندگیِ جویبار من

عیسی اگر ز دار بلا زنده برد جان                                این نقد جان به دست، سر نیزه دار من

در گلشن جنان به خلیل ای صبا بگو                            بگذر به کربلا و ببین لالهزار من

در خاک و خون به جای ذبیحِ منای خویش                    بین نوجوانِ سرو قد و گلعِذار من

                                         پس دختر عقیلۀ ناموس کردگار

                                         نالان ز خیمه تاخت به میدانِ کارزار

بند دهم

کای رایَت هدی! تو چرا سرنگون شدی؟                       در موجِ خون چگونه فُتادی و چون شدی؟

ای دست حق که علت ایجاد عالمی‏                              علت چه شد که در کف دونان زبون شدی؟

امروز در ممالکِ جان دست دستِ توست                      الله!21 چگونه دستخوشِ خصم دون شدی؟

کاش آن زمان که خصم به روی تو بست آب                  این خاکدانِ غم همه دریای خون شدی

ای چرخ کجمدار! کمانت شکسته باد                            زین تیر‏ها که بر تن او رهنمون شدی

آن سینهای که پردۀ اسرار غیب بود                               ای تیر! چون تو محرمِ راز درون شدی؟

گشتی به کام دشمن و کُشتی به خیره دوست                  ای گردش فلک تو چرا واژگون شدی؟

ای خور چو شد به نیزه سر شاه مشرقین                        شرمت نشد که باز ز مشرق برون شدی؟!

                                         ای چرخ سفله! داد از این دور واژگون

                                         عرش خدای ذوالمنن و پایِ شمر دون؟!

بند دوازدهم

آه از دمی ‏که از ستم چرخ کجمدار                               آتش گرفت خیمه و بر باد شد دیار

بانگ رحیل غلغله در کاروان فکند                               شد بانوان پردۀ عصمت شترسوار

خور شد فرو به مغرب و تابنده اختران                         بستند بار شام قطار از پی قطار

غارتگران کوفه ز شاهنشه حجاز                                  نگذاشتند دُرّ یتیمی22‏ به گنجبار

گردون به دُرنثاریِ بزم خدیو شام                                عِقدی به رشته بست ز دُر‏های شاهوار23

گنجینه‏های گوهر یکدانه شد نهان                                از حلقه‏های سلسله در آهنین حصار

آمد به لرزه عرش ز فریاد اهل بیت                              در قتلگه چو قافلۀ غم فکند بار

ناگه فتاده دید جگرگوشۀ رسول                                  نعشی به خون تپیده به میدان کارزار

                                         پس دستِ حسرت آن شرف دودۀ24 بتول

                                         بر سر نهاده گفت: جزاک الله25 ای رسول!

بند سیزدهم

این گوهر به خون شده غلتان حسین توست                   وین کشتی شکسته ز طوفان حسین توست

این یوسفی که بر تن خود کرده پیرهن                          از تار زلف‏های پریشان حسین توست

این از غبار تیرۀ ‏هامون نهفته رو                                  در پرده آفتاب درخشان حسین توست

این خضر تشنه کام که سرچشمۀ حیات                         بِدرود کرده با لب عطشان حسین توست

این پیکری که کرده نسیمش کفن به بر                          از پرنیانِ26 ریگ بیابان حسین توست

این لالۀ شکفته که زهرا ز داغ او                                 چون گل نموده چاک گریبان حسین توست

این شمع کشته از اثر تندباد جور                                 کِش27 بیچراغ مانده شبستان حسین توست

این شاهباز اوج سعادت که کرده باز                             شهپر به سوی عرش ز پیکان حسین توست28

                                         آن گه ز جور دور فلک با دل غمین

                                         رو در بقیع کرد که ای مامِ بیقرین!

بند چهاردهم

داد آسمان به بادِ ستم خانمان من                                 تا از کدام بادیه پرسی نشان من

دور از تو از تطاوُل29 گلچین روزگار                            شد آشیان زاغ و زَغَن گلستان من

گردون به انتقام قتیلان روز بدر                                   نگذاشت یک ستاره به هفت آسمان من

زد آتشی به پردۀ ناموس30 من فلک                              کاید هنوز دود وی از استخوان من

بیخود در این چمن نکشم ناله‏های زار                         آن طایرم که سوخت فلک آشیان من

آن سرو قامتی که تو دیدی، ز غم خمید                         دیدی که چون کشید غم آخر کمان من؟

رفت آن که بود بر سرم آن سایۀ همای                          شد دستِ خاکبیز31 کنون سایبان من

گفتم ز صد یکی به تو از حال کوفه، باش                      کز بارگاه شام بر آید فغان من

                                         پس رو به سوی پیکر آن محتشم گرفت

                                         گفت این حدیث، طاقت اهل حرم گرفت

بند پانزدهم

اندر جهان عیان شده غوغای رستخیز                            ای قامت تو شور قیامت به پای خیز

زینب بَرَت «بضاعة مُزجاة» جان به کف                         آورده با ترانۀ «یا ایها العزیز»32

هر کس به مقصدی ره صحرا گرفته پیش                       من روی در تو و دگران روی در حجیز33

بگشا ز خواب دیده و بنگر که از عراق                         چونم34 به شام می‌‏برد این قومِ بیتمیز35

محمل: شکسته، ناله: حُدی36، ساربان: سنان                    ره: بیکران و بند: گران، ناقه: بیجهیز37

خرگاه: دودِ آه و نقابم: غبار راه                                   چتر: آستین و معجر سر: دستِ خاکبیز

گاهم ز طعنِ نیزه به زانو سر حجاب                            گاهم ز تازیانه به سر دستِ احتریز38

یک کارزارْ 39 دشمن و من یک تنِ غریب                      تو خفته خوش به بستر و این دشت، فتنهخیز

                                         گفتم دو صد حدیث و ندادی مرا جواب

                                         معذوری ای ز تیر جفا خسته، خوش بخواب

بند شانزدهم

ای چرخ سفله تیرِ تو را صید کم نبود                           گیرم عزیز فاطمه صید حرم نبود

حلقی که بوسهگاه نبی بود روز و شب                          جای سِنان و خنجر اهل ستم نبود

انگشت او به خیره بریدی پیِ نگین                              دیوی سزای سلطنت مُلک جم40 نبود

کی هیچ سفله بست به مهمانِ خوانده آب؟                     گیرم تو را سجیّۀ 41 اهل کرم نبود

داغ غمی ‏کز او جگر کوه آب شد                                بیمار را تحمل آن داغِ غم نبود

پای سریرِ زادۀ هند و سر حسین؟                                در کیش کفر، سفله چنین محترم نبود!

ای زادۀ زیاد که دین از تو شد به باد                             آن خیمه‏های سوخته، بیت الصنم42 نبود

                                         آتش به پردۀ حرم کبریا زدی

                                         دستت بریده باد! نشان بر خطا زدی

بند هفدهم

زین غم که آه اهل زمین ز آسمان گذشت                      با عترت رسول ندانم چسان گذشت

نمرود ناوَکی که سوی آسمان گشاد                              در سینۀ سلیلِ خلیل از نشان گذشت

در حیرتم که آب چرا خون نشد چو نیل                       زآن تشنهای که بر لب آب روان گذشت

آورد خنجر آبِ زلالش ولی دریغ                                کاب از گلو نرفته فرو، از جهان گذشت

شد آسمان ز کرده پشیمان در این عمل                         لیک آن زمان که تیر خطا از کمان گذشت

الله! چه شعله بود که انگیخت آسمان؟!                          کز وی کبوتران حرم ز آشیان گذشت

در موقفی که عرض صواب و خطا کنند                        کاری نکرده چرخ که از وی توان گذشت

خاموش نیّرا که زبان سوخت خامه را                           خون شد مداد43 و قصه ز شرح و بیان گذشت

                                         فیروز بختِ من، نهد ار سر خطِ قبول

                                         بر دفتر چکامۀ من، بَضعۀ رسول

بند بیست و دوم

دانی چه روز دختر زهرا اسیر شد؟                               روزی که طرح بیعت «منّا امیر»44 شد

واحسرتا که ماهی بحر محیط غیب                              نمرود کفر را هدف نوک تیر شد45

باد اجل بساط سلیمان فرو نَوَشت46                             دیو شریر وارث تاج و سریر47 شد

مولود شیرخوارۀ حِجر بتول را                                    پیکان تیر حرمله پستان شیر شد

از دور خویش سیر نشد تا نه چرخ پیر                          از خون حنجر شهِ لبتشنه سیر شد

در حیرتم که شیر خدا چون به خاک خفت؟                   آن دم که آهوان حرم دستگیر شد

زنجیر کین و گردن سجاد؟! ای عجب!                          روباهِ چرخ بین که چسان شیرگیر شد

                                         تغییری ای سپهر! که بس واژگونهای

                                         شور قیامت از حرکاتت نمونهای

بیند بیست و پنجم

قتل شهید عشق نه کار خدنگ48 بود                             دنیا برای شاه جهاندار تنگ بود

عُصفور49 هرچه باد، هماورد باز نیست                          شهباز را ز پنجۀ عصفور ننگ بود

آیینه خود ز تاب تجلی به هم شکست                          گیرم که خصم را دل پر کینه سنگ بود

نیرو از او گرفت بر او آخت50 تیغ کین                         قومی‏ که با خدای مهیای جنگ بود

عهد اَلَست51 اگر نگرفتی عنان او                                 شهد بقا به کام مخالف شَرَنگ52 بود

از عشق پرس حالت جانبازی حسین                            پای بُراقِ53 عقل در این عرصه لنگ بود

احمد اگر به ذُروۀ قوسین54 عروج کرد                          معراج شاه تشنه به سوی خدنگ بود

                                         زینب چو دید پیکر آن شه به روی خاک

                                         از دل کشید ناله به صد درد سوزناک

بند بیست و هفتم

کای خفته خوش به بستر خون! دیده باز کن                   احوال ما ببین و سپس خواب ناز کن

ای وارث سریر امامت! به پای خیز                               بر کشتگان بیکفن خود نماز کن

طفلان خود به ورطۀ بحر بلا نگر                                دستی به دستگیری ایشان دراز کن

بس درد‏هاست در دلم از دست روزگار                         دستی به گردنم کن و گوشم به راز کن

سیرم ز زندگانی دنیا یکی مرا                                     لب بر گلو رسان و ز جان بینیاز کن

برخیز! صبح شام شد ای میر کاروان                             ما را سوار بر شتر بیجهاز کن

یا دست ما بگیر و از این دشت پر هراس                       بار دگر روانه به سوی حجاز کن

                                         پس چشمه سارِ دیده پر از خونِ ناب کرد

                                         با چرخ کجمدار به زاری خطاب کرد

بند بیست و هشتم

کای چرخ سفله! داد از این سر گرانیا!55                         کردی عزیز فاطمه خوار و ندانیا

خوش در جهان به کام رسید از تو اهل بیت!                   تا حشر در جهان نکنی کامرانیا

این کی؟ کجا؟ رواست که دونان دهر را                        در کاخ زر به مسند عزت نشانیا؟

قومی ‏که پاس عزتشان داشت ذوالجلال                         تا شامشان به قید اسیری کشانیا

بستی به قید بازوی سجاد و هیچ رحم                           نامد تو را بر آن تن و آن ناتوانیا

کُشتی به زاری اصغر و هیچت نسوخت دل                    زان شمع روی دلکش و آن گل فشانیا

از پا فکندی اکبر و می‌‏نامدت دریغ                              ای چرخ پیر از آن قد و آن نوجوانیا

سودی به حلقِ خسروِ دین تیغ، هیچ شرم                       نامد تو را از آن نگه خسروانیا؟

هرگز نکرده بود کس ای دهرِ سفله طبع                         بر میهمان خویش چنین میزبانیا

                                         آتش شو ای درون و بسوزان زبان من

                                         ای خاک بر سر من و این داستان من!

 

 

توضیحات:

1)     چون کرد خور... : وقتی خورشید پای از رکاب زرین برداشت؛ وقتی غروب شد.

2)     ثوابت و سیّاره: ستارگان ثابت و سیارگان متحرک.

3)     غارتگران گشود دست: از ویژگی‏های نحوی نیر آوردن فعل مفرد برای فاعل جمع است.

4)     سُرادق: سراپرده.

5)     بگسیخت از... : طناب خیمۀ خورشید پاره شد؛ خورشید غروب کرد.

6)     مجرّه: کهکشان.

7)     دختران نعش: بنات النعش، نام یک صورت فلکی است. تمام تصویرسازی‏های شاعر در این بند مربوط به آسمان و ستارگان است ولی به گونه‏ای که مصائب کربلا را به‏یاد می‌‌‏آورد. به این هنر که به شکلی غیر مستقیم مخاطب را برای شنیدن خبر اصلی آماده می‌‌‏کند «براعت استهلال» می‌‌‏گویند.

8)     مجمر: آتشدان.

9)     شفق: سرخی آسمان هنگام غروب.

10)   قباب: گنبد؛ منظور آسمان است.

11)   کُلّه: خیمه.

12)   بی حجاب: پرده در، حرمت شکن.

13)   برج سعد: در علم نجوم قدیم آسمان را به 12 منطقه‏ یا برج تقسیم می‌‌‏کردند که اجرام آسمانی در گردش خود از این بروج یا منازل عبور می‌‌‏کردند. برخی از این بروج سعد (مبارک) و برخی نحس (نامبارک) بود. همچنین ترکیب اجرام آسمانی و منازل هم محاسبات پیچیده‏ای داشت. از آن مجموعه اصطلاح «قمر در عقرب» به معنای قرار گرفتن ماه در برج عقرب هنوز در زبان عامه باقی است.

تصویر کلی‏این مصراع این مفهوم را می‌‌‏رساند که خورشید از جای خود حرکت کرد و به برجی مبارک رفت. در کنار این -چنان که در بند اول دیدیم- به صحرای کربلا هم اشاره دارد و این تصویر را می‌‌‏سازد که ‏امام (ع) به درون خیمه رفت. چنان که در بند بعد سخنان امام (ع) با اصحاب ذکر می‌‏شود که در خیمه اتفاق افتاده است.

14)   سر ناورد: سر فرو نیاورد؛ تسلیم نشود و رضایت ندهد.

15)   سنان: سَنان بن انس؛ از جنایتکاران کربلا.

16)   تهی کردن رکاب: از اسب فرو افتادن.

17)   بعد از تو... : یاد آور جملۀ مشهور سیدالشهداء (ع) بر بالین شهادت علی اکبر (ع) است که فرمود: عَلَی الدُنیا بَعدَکَ العَفا: بعد تو خاک بر سر دنیا!

18)   منم خونبهای تو: در میان عرفا حدیثی مشهور است که البته نزد علمای قرون نخست شیعه و سنی سندش پذیرفتنی نیست. این حدیث قدسی طبق نقل ملا محسن فیض کاشانی که از علمای عارف شیعه در عصر صفوی است چنین است: مَن طَلَبَني وَجَدَني و مَن وَجَدَني عَرَفَني و مَن عَرَفَني أَحبَّني و مَن أَحبَّني عَشَقَني و مَن عَشَقَني عَشقتُه و مَن عَشَقتُه َقَتلتُه و مَن قَتَلتُه َفِدَيتُه و أَنا دِيَتُهُ (قرةالعيون في المعارف و الحكم، ص366) .

این مضمون در مستدرک الوسایل (ج18، ص419) به این شکل آمده است: مَنْ عَرَفَنِی خَیَّرْتُهُ وَ مَنْ أَحَبَّنِی ابْتَلَیتُهُ وَ مَنْ أَحْبَبْتُهُ قَتَلْتُهُ وَ مَنْ قَتَلْتُهُ فَعَلَیَّ دِیَتُهُ وَ مَنْ عَلَیَّ دِیَتُهُ فَأَنَا دِیَتُهُ‏: هر که مرا بشناسد، او را برمی‏گزینم و هر که مرا دوست بدارد، او را می‌‌‏آزمایم و هر که را دوست بدارم، او را می‌‏کشم و هر که را بکشم خونبهایش بر عهدۀ من است و هر که خونبهایش بر عهدۀ ‌من باشد، خونبهایش خود من هستم.

19)   آن سنگ‏های. . . : اغلب انبیای پیشین در طول زندگی گذارشان به زمین کربلا افتاده است و در آنجا ناراحتی و مشکلی برایشان پیش آمده است. از دیگر سو بیشتر مصائبی که برای انبیای پیشین رخ داده به شکل کاملتر و بیشتر در عاشورا و برای سیدالشهداء علیهالسلام پیش آمده است. شاید یکی از مفاهیم وارث بودن آن حضرت این نکته باشد. شرح مشابهت‏های مصائب پیامبران و امام حسین علیهالسلام در الخصائص الحسینیه اثر شیخ جعفر شوشتری ‏آمده است.

20)    طُرّه: موی جلوی پیشانی.

21)   الله: برای اظهار شگفتی به کار رفته است. می‌‏شود آن را « تو را به خدا» یا «الله اکبر!» ترجمه کرد.

22)   دُرّ یتیم: مروارید یگانه و بی‏نظیر. واژۀ یتیم معنای ‏ایهامی‏ به وضعیت فرزندان سیدالشهداء (ع) نیز دارد.

23)   گردون به ... : روزگار برای تقدیم به شاه شام (یزید) مروارید‏های شاهانه (اسرا) را به شکل گردنبند به رشته درآورد (در یک خط به زنجیر کشید) .

24)   دوده: نسل.

25)   جزاک الله: خدا تو را اجر دهد. در هنگام تسلیت و سرسلامتی دادن گفته می‌‏شود.

26)   پرنیان: پارچۀ ابریشمین.

27)   کش: که او را.

28)   این شاهباز... : تصویرسازی‏این بیت چنین است: تیر‏های (پردار) که به پیکر مطهر سیدالشهداء (ع) نشسته‏اند، برای او مثل بال و پری شده‏اند که با آن‏ها به عرش می‌‏پرد.

29)   تطاول: ظلم و ستم، درازدستی.

30)   ناموس: آبرو و عزت

31)   خاکبیز: خاکآلود. آن که خاک را غربال می‌‏کند.

32)   یا ایها العزیز: آیه 88 سورۀ یوسف از زبان برادران یوسف به او می‌‏گوید: یا أَیُّهَا الْعَزیزُ مَسَّنا وَ أَهْلَنَا الضُّرُّ وَ جِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ : اى عزیز! ما و خاندان ما را ناراحتى فرا گرفته، و متاع كمى با خود آورد‏هایم.

33)   حجیز: حجاز. صورت مُمال (فارسی شدۀ ) واژه است؛ بدین ترتیب که در واژه‏ای عربی «الف» تبدیل به «ی» می‌‏شود. در ابیات بعد این بند هم نمونه‏های ‏این قاعده دیده می‌‏شود.

34)   چونم: چگونه مرا.

35)   بیتمیز: بدون فهم و قدرت تشخیص.

36)   حُدی: آوازی که ساربانان برای شتر می‌‏خوانند.

37)   جهیز: جهاز، محمل، عماری، اتاقک مانندی که روی شتر و فیل می‌‏گذارند که بشود بر آن نشست.

38)   احتریز: احتراز، دوری کردن.

39)   یک کارزار: نوعی واحد شمارش؛ به اندازۀ یک جنگ دشمن. کارزار به معنای جنگ است.

40)   انگشتر جم: انگشتر سلیمان که طبق اساطیر قدرت سلیمان نبی به واسطۀ آن انگشتر بود و دیو (=اهریمن، جن، شیطان) برای مدتی به آن دست یافت و قدرت را از سلیمان گرفت. دربارۀ خلط دو شخصیت سلیمان و جمشید رجوع کنید به مثنوی حر اثر جیحون یزدی، توضیح 5.

41)   سجیه: اخلاق (پسندیده) ، بار معنایی مثبت دارد.

42)   بیت الصنم: بتخانه.

43)   مداد: مرکّب.

44)   مِنّا امیرٌ: امیر از ما باشد. اشاره دارد به سقیفۀ بنیساعده، مکانی که ساعاتی پس از رحلت پیامبر (ص) سرکشان مهاجر و انصار در آن جمع شدند تا امیرالمؤمنین (ع) را کنار بگذارند و برای خود امیر انتخاب کنند. در آن جمع بینشان اختلاف افتاد و هر گروه می‌‏گفت: «مِنّا امیرٌ»: امیرباید از گروه ما باشد.

45)   نمرود: حاکم کافر زمان حضرت ابراهیم علیهالسلام. طبق قصص برتختی نشست و به نیروی پرندگانی که به چهارگوشۀ تخت بسته بود، بالا رفت (یا دستور داد برجی بلند بسازند و بر فراز آن رفت) تا با تیر خدای ابراهیم را بکشد!

46)   فرو نوشت: جمع کرد، در نوردید، لوله کرد.

47)   سریر: تخت، مسند حکمرانی.

48)   خدنگ: تیر. چوبی محکم که از آن تیر می‌‏ساختند.

49)   عصفور: گنجشک. گنجشک -هر چه هم که باشد- حریفِ بازِ شکاری نمی‌‏شود.

50)   آختن: بر کشیدن، بلند کردن.

51)   عهد الست: عهدی که در آغاز خلقت خدا از تمامی ‏بنیآدم گرفت که «آیا من پروردگار شما نیستم؟ گفتند: چرا». واژۀ الست از بخشی از آیه‏ 172 سورۀ اعراف برگرفته شده است: وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنی‏آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلى‏أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى... .

52)   شرنگ: زهر. معنی بیت: اگر عهد روز آغاز دست امام (ع) را نبسته بود، مخالفان تماماً کشته می‌‏شدند. عهدی که در اینجا اشاره شده، با عهد الست مشهور فرق دارد. مقصود این بیت عهدی اختصاصی میان خدا و امام حسین (ع) است که طی آن، سیدالشهداء (ع) شهادت را پذیرفت و برای آن با خدای متعال عهد کرد. داستان این عهد را بسیاری از شعرا به نظم درآورده‏اند که ‏یکی از مشهورترین و بهترین این سروده‏ها مربوط به عمان سامانی و گنجینۀ اسرار اوست.

53)   بُراق: نام اسب پیامبر (ص) در شب معراج. در اینجا مطلق اسب مورد نظر است.

54)   ذروۀ قوسین: اوج مقام قاب قوسین. طبق آیات آغازین سورۀ نجم پیامبر در شب معراج پس از طی مراحل مختلف به مقامی ‏رسید که نزدیکیاش با خدا به ‏اندازۀ دو کمان (قوسین) یا کمتر از آن شد. قطعاً مقصود از این نزدیکی، تعیین فاصلۀ مادی و مکانی نیست؛ چرا که خداوند مادی و مکانمند نیست. از بهترین تفاسیری که دربارۀ ‏این آیه آمده چیزی است که ابوالفتوح رازی، مفسر شیعی قرن 6، در تفسیر خود، روض الجنان، آورده است. وی می‌‏گوید: قاب قوسین اصطلاح و رسمی ‏بین اعراب بوده است؛ بدین ترتیب که وقتی دو نفر یا دو قبیله هم پیمان می‌‏شدند که از هم حمایت کنند و در همۀ حالات پشتیبان یکدیگر باشند، حرکتی نمادین انجام می‌‏دادند؛ بدین ترتیب که دو کمان می‌‏آوردند و به هم می‌‏چسباندند و دو نفری تیری را از میان این دو کمان پرتاب می‌‏کردند. به ‏این حرکت قاب قوسین گفته می‌‏شد؛ با مفهومی‏ شبیه به آنچه که ما در زیارت عاشورا به امام حسین (ع) خطاب می‌‏کنیم: اِنّی سِلمٌ لِمَن سالَمَکُم و حَربٌ لِمَن حارَبَکُم و وَلیٌّ لِمَن والاکُم و عَدُوٌّ لِمَن عاداکُم.

شاعر در این بیت با استفاده از تناسب لفظی قوس (کمان) تعبیر جالبی ساخته است: اگر معراج پیامبر (ص) بالای قوسین بود معراج امام حسین (ع) بالای تیر [و نیزه] بود.

55)   سرگرانیا ... : الف پایانی قوافی الف اطلاق نامیده می‌شود و صرفاً برای زینت و پر کردن خلأهای وزنی به کار می‌رود.

 


 

Print
3744 Rate this article:
5/0

Leave a comment

Name:
Email:
Comment:
Add comment

ادبیات

معارف

دیگر علوم انسانی

ارتباط با ما


چارت سازمانی
نشانی:تهران, خیابان بهارستان , خیابان صفی علی شاه , کوچه درویش , پلاک 6 تلفن: 02177687441
تلفن و تلگرام مسوول ثبت نام کارگاه ها: 09399990190

Bayat.Dr@gmail.com :مدیر سایت

همکاری با ما


هر بزرگواری که تخصصی مرتبط با علوم انسانی شیعی داشته باشد (دانشجوی ارشد به بالا)، پس از مصاحبه‌ای کوتاه می‌تواند نوشته‌هایش را در این سایت منتشر کند و به شرط پرکاری صفحه‌ای شخصی در سایت داشته باشد.

هدف و روش ما


ما هر گونه تعصب و پیش داوری را مانع کار علمی می‌دانیم. نام‌ها و عناوین و نیز اقوال مشهور راه را بر نقد و مطالعۀ علمی ما نمی‌بندد.

ما بهترین راه دفاع از عقیده را کار دقیق و درست علمی می‌دانیم.

دربارۀ ما


گروهی دانشجویی هستیم که دربارۀ ادبیات و فرهنگ شیعی تحقیق می‌کنیم. دامنۀ تحقیق ما تمام علومی است که به نحوی می‌تواند به ادبیات و فرهنگ شیعی کمک کند؛ علومی مثل قرآن و حدیث، تاریخ، کلام، عرفان، فلسفه، هنر و ...

کلیه حقوق این وب سایت متعلق به به سایت سلیس می باشد.

طراحی شده توسط DnnTeam.com