سیمای امام علی علیه السلام در اشعار سروش

سیمای امام علی علیه السلام در اشعار سروش

مریم مرادی

بررسی اندیشه‌های دینی آثار ادبی هر دوره، در شناخت وضعیت مذهبی و فضای فکری حاکم بر جوامع در زمان‌های مختلف بسیار مؤثر خواهد بود؛ چراکه اعتقادات و باورهای دینی هر عصری در آثار هنری و ادبی آن دوره بی‌شک جلوه‌گر است.

علی(ع) به ‌عنوان نماد جوانمردی و مروت و انسانی کامل در زمینه‌های اخلاقی و ابعاد مختلف شخصیتی در ادبیات ایران‌زمین حضور چشمگیری دارد. بیش‌ترین اشعاری که در خصوص امام علی و سایر ائمه اطهار(ع) به ثبت رسیده است مربوط به دوران صفویه است و پس‌ از آن در دورۀ قاجار مناقب خاندان عصمت(ع) به وفور یافت می‌شود. از این میان شایسته است به اشعار محمدعلی سروش در مناقب اهل‌بیت(ع) اشاره کرد که از نقاط قدرتمند شعر شیعی در دورۀ خود به حساب می‌آید.

میرزا محمدعلی، در سال 1228 هـ. ق به دنیا آمد. او هم مانند سایر شعرای عهد خود با سرودن قصاید در مدح حکام و بزرگان جملگی دست به کار زد؛ ولی در این کار توفیق نیافت و از عنایت ممدوحان بهره نیافت.

در سال 1264 چون محمدشاه درگذشت، در التزام رکاب ناصرالدین‌شاه به تهران آمد و جزء خدام خاص و صاحب جاه و مال شد و از شاه خطاب «خان» و «شمس الشعرا» گرفت.

آثار سروش عبارت‌اند از: قصاید و فتح‌نامه‌ها و مثنوی‌ها (اردیبهشت‌نامه، ساقی‌نامه، الهی‌نامه) و کتابی به نام «شمس‌ المناقب» در مدح خاندان نبوت(ص) و «شصت بند» مرثیه و نیز یک مثنوی به نام «روضه الانوار» در ذکر واقعۀ کربلا و دیوانی به نام «زینه المدایح».

آنچه از نتیجۀ مطالعات و بررسی‌های مناقب سروش قابل تأمل است تفکرات مذهبی و اعتقادی و در کل جهان‌بینی مذهبی شاعر است که در لایۀ محتوایی شعر او برجسته است. مهم‌ترین وجوه غالب تفکر دینی شاعر، تصاویری است که سروش از معصومین(ع) بخصوص حضرت امیرالمؤمنین(ع) و جایگاه امام در نظام خلقت عرضه می‌کند.

شمس المناقب سروش، حدود دو هزار بیت در مناقب ائمه شیعه(ع) است و البته بیش از نیمی از مناقب، در مدح امیرالمؤمنین(ع) است که نشان از ارادت شاعر به مولای متقیان دارد.

تصاویری که سروش از امام متقیان در شعر خود متجلی ساخته در چند حوزه قابل بررسی است:

آنچه در قرآن و روایات در مورد حضرت ذکر شده است:

سورۀ هل آتی:

جزئی است «هل آتی»‌ش ز مجموعۀ کرم                      حرفی است «لا فتی» ز کتاب فتوتش

(183)

بر اساس روایات متعدد و معتبر شأن نزول سورۀ «هل آتی»، امام علی(ع) و اهل‌بیت(ع) می‌باشند. (برای مطالعه: تفسیر المیزان، ترجمه محمدباقر موسوی، جامعۀ مدرسین، جلد 20 صفحه 200 به بعد)

آیۀ مباهله:

نفس خودش خواند نبی در نبی                                 برد چو با خویش به سوی کساش

(180)

در روایات و تفاسیر متعدد، شأن نزول آیۀ مباهله (آل‌عمران/61) حضرت علی(ع) اهل‌بیت مطهر ایشان معرفی شده‌اند.

عن ابی جعفر (ع) فی قوله:

«ابنائنا و ابنائکم» الحسن والحسین، «انفسنا و انفسکم» رسول (ص) و علی (ع)«نسائنا و نسائکم» فاطمه الزهرا (س)

آیۀ اکمال «الیوم اکملت لکم دینکم و رضیت لکم الاسلام..»(مائده/3):

از خلد فراز آمد عید وصی خم                                شادند به این عید نو آیین همه مردم

امروز نهاد ایزد منت به سر ما                                  برخوان ز نبی آیت «اتممت علیکم»

(183)

حدیـث غدیر «من کنت مولاه فهذا علی مولی»:

رسول گفت که مولای او بود حیدر                       هر آن‌کسی که منم خواجه و منم مولاش 189

حدیث پیامبر با این مضمون «اگر علی را وصف کنم مردم گمان خدایی بر او می‌برند!»:

فرمود پیمبر به او که بر خلق                                نعتی کنم از وصف تو گر انشا

اندر تو بگویند خلق عالم                                   آن چیز که گفتند در مسیحا!37

و مضمون این حدیث: «لا تسَمُّونَا أَرْبَاباً وَ قُولُوا فِی فَضْلِنَا مَا شِئْتُمْ فَإِنَّکمْ لَنْ تَبْلُغُوا مِنْ فَضْلِنَا کنْهَ مَا جَعَلَهُ اللَّهُ لَنَا وَ لَا مِعْشَارَ الْعُشْر»:

امیر‌المؤمنین(ع) فرمود: «من فقط بنده‌ای از بندگان خدا هستم. ما را پروردگار ننامید و [جز این] هر چه می‌خواهید در فضایل ما بگویید؛ چرا که شما در فضایل ما به عمق آنچه که خداوند برایمان قرار داده نمی‌رسید؛ بلکه به یک‌صدم آن هم نمی‌رسید. (مجلسی 1403: 26: 6).

به هر چیزی که در اوصاف تو گویند جز یزدان           ملائک در فلک گویند امنا و صدقنا 43

مگوی رب و بگو آنچه اندرو خواهی                       ستوده‌تر نبود در جهان ازین مذهب 52

 امام علی(ع) وحضرت زهرا(س) پدر و مادر حقیقی در عالم بالا هستند که برگرفته از حدیث «انا و علی ابویه هذا الامه» است.

وندر جهان دل پدر و مادر                                   مشناس جز که حیدر و زهرا را 49

سخن گفتن خدا با پیامبر(ص) با صدای امام علی(ع):

عن عبدالله بن عمر قال: سمعت رسول الله (ص) و سئل «بأیِّ لُغة خاطبک ربک لیلة المعراج؟» قال: «خاطبنی بلغة علی بن أبی طالب (ع) فألهمنی أن قلت: یا رب أنت خاطبتنی أم علی (ع)؟ قال: یا أحمد؛ أنا شی ء لا کالأشیاء لا أقاس بالناس ولا أوصف بالشبهات بالأشیاء، خلقتک من نوری و خلقت علیاً (ع) من نورک، فاطلعت علی سرائر قلبک فلم أجد إلی قلبک أحب إلیک من علی بن أبی طالب (ع) فخاطبتک بلسانه کیما تطمئن قلبک»

سوی پیغمبر آواز که از عرش رسید                              نیک مانست به آواز علی آن آواز

(158)

سخن گفتن خدا با موسی در طور با صدای امام(ع):

هم ازو آواز انظر، هم از او آوای لن                             بی‌زبان هرگز سخن گویی سخن با کس نگفت

(254)

جدای از این‌ها شاعر باطن و تأویل بسیاری از واژگان و اصطلاحات قرآنی را نیز وجود امام(ع) ذکر می‌کند که ریشه در روایات شیعی دارد:

حقیقت صراط و میزان:

ز تو روند به دوزخ ز تو روند به خلد                         از آن‌که معنی میزان و رستخیز و پلی

(289)

امام صادق(ع) در روایتی فرمودند:

«هُوَ وَ اللَهِ عَلِی، هُوَ وَ اللَهِ الصِّرَاطُ وَ الْمِیزَان»

سوگند به خدا که مراد از صراط مستقیم «علی» است، سوگند به خدا که «علی» صراط است و «علی» میزان اعمال است. (محمد بن حسن بن فروخ صفار، 1404: 79.)

حقیقت لوح محفوظ قلب امام(ع) است:

دلش لوح قدیم است و درو بنگاشته ایزد                   ز هر بگذشته تا آغاز هر آینده تا محشر

(112)

 

 

حقیقت امام مبین در آیۀ (و کُلُّ شَی أحَصیناهُ فی کِتابٍ مُبینٍ) به وجود مطهر امام(ع) تأویل شده است.

در تفسیر «علی بن ابراهیم» از «ابن عباس» از خود امیر مؤمنان(ع) نقل شده است که فرمودند:

«أَنَا وَ اللّهِ الإِمامُ الْمُبِیْنُ، أُبَیِّنُ الْحَقَّ مِنَ الْباطِلِ وَرِثْتُهُ منْ رَسُولِ اللّه»

به خدا سوگند! منم امام مبین، که حق را از باطل آشکار می‌سازم، این علم را از رسول خدا(ص) به ارث برده و آموخته‌ام. (حویزی: 379)

نور خدا امام(ع) است:

جز که حیدر نبود نور خداوند قدیم                       گه ز آدم گهی از نوح پدیدار بود

(88)

خَلَقَکمُ اللَّهُ أَنْوَاراً فَجَعَلَکمْ بِعَرْشِهِ مُحْدِقِینَ حَتَّی مَنَّ عَلَینَا بِکمْ فَجَعَلَکمْ فِی بُیوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ یذْکرَ فی‌ها اسْمُه (ابن‌بابویه 1363: 2: 613)

وجه الله:

مردمان گویند در محشر خدا بنمود روی                 چون تو با فر خدایی روی در محشر کنی

(301)

امام صادق(ع) دربارۀ آیۀ «کُلُّ شَیْ‌ءٍ هالِکٌ إِلَّا وَجْهَهُ» فرمودند: «ما وجه خداییم که باید از آن جانب به سوی خدا رفت.» (مجلسی،1404، ج 4:3)

عهد الست همان پذیرش ولایت است:

بود به فرقان عهد ولایتش مقصود                        خطاب یزدان با آدمی «الم اعهد؟»

(92)ی

امام باقر(ع): «ای جابر! اگر جاهلان می‌دانستند که چگونه علی(ع) امیرالمؤمنین نامیده شد، حق او را انکار نمی‌کردند.» به امام عرض کردم: «چرا امیرالمؤمنین نامیده شد؟» امام باقر(ع) این قول خدای تعالی را بیان کرد: «و اذا اخذ ربک...الست بربکم و أنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللهِ و أنَّ عَلیّاً امیرُ المؤمِنینَ» (عیاشی،1380:175)

 

 

فضایل اخلاقی حضرت:

عصمت:

دست به او ده که ز عصمت بری است                  آنکه بود دست به دست خداش

(180)

زهد:

برون ز باختر آورده قرصه خورشید                      ز خوان گیتی قانع شده به چند اقراص

(192)

انفاق:

گشاده روزه به نان جوین تمامی عمر                    به راه یزدان داده خزینه‌های ذهب

(52)

 شجاعت و جنگاوری‌های حضرت امیر(ع):

شیر خدا علی که ز شمشیرش                             باشد هنوز ولوله در خیبر

چون ذوالفقار زد به سر مرحب                           بشکافت تا میان وی از مغفر

(128)

ایا ولی خدا و وصی پیغمبر                                تویی که فارس بدر و مبارز جملی

نیافریده خدای جهان مثال تو را                            که مر خدای جهان را بزرگ‌تر مثلی

(289)

یتیم‌نوازی:

روز از پی خدای زده شمشیر                               شب نان به دوش برده مساکین را

(28)

فضایل تاریخی:

تولد در کعبه:

شرک امروز نیست گشت از آنک                            در حرم زاد شیر شرک شکار

(122)

چون در حریم کعبه ز مادر زاد                                  کعبه مطاف مردم عالم شد

(161)

همراهی حضرت امیر(ع) با پیامبر اکرم(ص) به شکل آشکار و با سایر انبیا به شکل باطنی و پنهان:

بیامد با همه پیغمبران همراه در پنهان                         ولی در آشکار و در نهان با مصطفی هم بر

(113)

چون بر آذر جای ابراهیم بن آزر گرفت                     گفت او با پور عمران غم مدار و لا تخف

(64)

روز سختی پیمبران را یار                                      تا گه آخرالزمان آید

(122)

شکستن بت‌های کعبه:

به کعبه زاد و بتان را ز کعبه کرد برون                        فکند بر جگر مشرکان به تیغ لهب

(52)

نقش امام علی(ع) در نظام آفرینش:

نقش امام علی(ع) در خلقت موجودات:

ازآنجاکه امام «یدالله» است و دست نماد قدرت؛ نه تنها امر خلقت که کلا منشأ هر قدرت الهی که در عالم وجود جاری و ساری است منتسب به امام(ع) است. کتب الامام المهدی علیه السلام: «... نَحْنُ صَنَائِعُ رَبِّنَا وَ الْخَلْقُ بَعْدُ صَنَائِعُنَا ...»: امام زمان(ع) در نامه‌ای نوشتند:

«....ما آفریده‌های پروردگارمان هستیم و پس از آن، خلایق آفریده‌های ما هستند...» (طوسی 1411الف: 285)

به دست خویش بسرشتی سپس در وی دمیدی جان        جز این حوا و این آدم هزاران آدم و حوا

(23)

بود مصنوع یزدان را و صانع آفرینش را                     بدین دعوی یکی برهانت گویم تا کنی باور

هرآن کس را که باشد صنعتی با دست بنماید               ازین رو دست خود خواندست او را خالق اکبر

(113)

نقش امام علی(ع) در رزاقیت الهی:

خورند از خوان تو امروز روزی مؤمن و کافر              کلید جنت و دوزخ به دست تو بود فردا

(43)

روزی همه زو ریزد چون ژاله ز گردون                     هستی همه زو خیزد چون موج ز قلزم

(208)

زو حیات و رزق باشد دوستان و دشمنان را               بهره از فیض تمامش مؤمن و کافر گرفته

(274)

تأثیر در وجود و تدبیر در عالم:

مؤثر است در کیهان چه در پیدا چه در پنهان             مدبر اوست در امکان چه در سرا چه در ضرا

(22)

سبب بقای عالم امام(ع) است:

بدوست گردون گردنده چون به قطب جدی             به اوست گیتی پاینده چون به روح جسد

(92)

وجود امام(ع) واسطۀ فیض بین خداوند و خلقت است:

او راست دو سو بهر ستانیدن و دادن                      یک سوی سوی خلق و دگر سو سوی دادار

(104)

توصیفاتی را که سروش در مدح ائمه(ع) و بخصوص امام علی(ع) در شعر خود مطرح ساخته است، حکایت از آگاهی و بینش عمیق او از علوم دینی و روایی دارد. علامه همایی در مقدمۀ دیوان سروش چنین آورده است که:

«اگرچه من گمان نمی‌کنم که سروش هرگز در افکار و تردیدات اصولی و کلامی غور کرده و خود را در گرداب هایل اندیشه‌های حیرت‌زا و بحث‌های عقلی و جدلی درافکنده باشد؛ بلکه ظاهر این است که با همان عقاید و تعلیمات که از آغاز کودکی در روح وی رسوخ کرده بود، همچنان دست‌نخورده تا آخر عمرش باقی ماند.»

اظهارات استاد همایی در باب تربیت مذهبی سروش تعجب‌برانگیز است! آنچه از محتوای اشعار و تفکرات شاعر در ابراز باورهای اعتقادی‌اش برمی‌آید، چیزی فراتر از تعلیمات اولیۀ خانوادگی به نظر می‌رسد؛ «سروش سواد تحصیلی بالایی نداشته است، او از دهقان‌زادگان سده بوده است؛ پدرانش مردمی فقیر و به کاسبی و دهقانی اشتغال داشته‌اند، پدرش به شغل قصابی روزگاری بس فقیرانه می‌گذراند و سروش هم به اقتضای محیط روستایی به لوازم شغل پدر کار می‌کرد»(ص 2 و 3 مقدمۀ دیوان سروش)

آنچه از مطالعۀ کلام سروش، و زندگی‌نامۀ او حاصل می‌شود، این است که شرایط فرهنگی خانواده نمی‌توانسته چنین معارف عمیقی از مذهب را در باور شاعر نهادینه کرده باشد و قطعاً شاعر در کسب معارف و آموزه‌های دینی تجربیاتی داشته است.

منابع:

1. ابن‌بابویه، محمد بن علی (۳۸۱ ق). من لایحضره الفقیه. ج 1. من لا یحضره الفقیه. قم: مؤسسه النشر الإسلامی

2. آیتی، عبد المحمد؛ تفسیری بر شعر شمس المناقب شمس الشعرا سروش اصفهانی، پژواک کیوان،1378 حویزی، علی بن جمعه العروسی؛ تفسیر نور الثقلین، جلد 4

3. سروش اصفهانی، علی بن قنبر؛ دیوان سروش اصفهانی، به اهتمام محمدجعفر محجوب، امیرکبیر

4. طوسی، محمد بن الحسن (۴۶۰ ق). 1411 الغیبة (کتاب الغیبة للحجة). قم: دار المعارف الإسلامیة.

5. عیاشی، محمد بن مسعود (۳۲۰ ق) 1380. تفسیر عیاشی. 2 جلد. تهران: مکتبه العلمیه.

6. عیاشی، محمد بن مسعود؛ تفسیر عیاشی، چاپخانه علمیه 1380

7. محمد بن حسن بن فروخ صفار، بصائر الدرجات، کتابخانه آیه الله مرعشی، قم، 1404 ق، ص 79

8. مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی. 1403. بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار (علیهم السلام). ج 111. بحارالانوار. بیروت: دار احیاء التراث العربی»

9. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج 4، ص 3، طبرسی، مؤسسه الوفاء بیروت، لبنان، 1404 ق.

 

 

Print
1245 Rate this article:
No rating

Leave a comment

Name:
Email:
Comment:
Add comment

ادبیات

معارف

دیگر علوم انسانی

ارتباط با ما


چارت سازمانی
نشانی:تهران, خیابان بهارستان , خیابان صفی علی شاه , کوچه درویش , پلاک 6 تلفن: 02177687441
تلفن و تلگرام مسوول ثبت نام کارگاه ها: 09399990190

Bayat.Dr@gmail.com :مدیر سایت

همکاری با ما


هر بزرگواری که تخصصی مرتبط با علوم انسانی شیعی داشته باشد (دانشجوی ارشد به بالا)، پس از مصاحبه‌ای کوتاه می‌تواند نوشته‌هایش را در این سایت منتشر کند و به شرط پرکاری صفحه‌ای شخصی در سایت داشته باشد.

هدف و روش ما


ما هر گونه تعصب و پیش داوری را مانع کار علمی می‌دانیم. نام‌ها و عناوین و نیز اقوال مشهور راه را بر نقد و مطالعۀ علمی ما نمی‌بندد.

ما بهترین راه دفاع از عقیده را کار دقیق و درست علمی می‌دانیم.

دربارۀ ما


گروهی دانشجویی هستیم که دربارۀ ادبیات و فرهنگ شیعی تحقیق می‌کنیم. دامنۀ تحقیق ما تمام علومی است که به نحوی می‌تواند به ادبیات و فرهنگ شیعی کمک کند؛ علومی مثل قرآن و حدیث، تاریخ، کلام، عرفان، فلسفه، هنر و ...

کلیه حقوق این وب سایت متعلق به به سایت سلیس می باشد.

طراحی شده توسط DnnTeam.com