بازتاب احادیث نبوی در کلام راجی کرمانی قسمت نخست

بازتاب احادیث نبوی در کلام راجی کرمانی قسمت نخست

احمد امیری خراسانی

استادیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شهید باهنر کرمان

چکیده:

در بین انواع شعر فارسی، شعر حماسی از ارزش خاص و ویژه‌ای برخوردار است و در این میان حماسه‌های دینی، جایگاه ممتازی به خود اختصاص داده‌اند. زیرا حماسه‌های دینی از شمیم خوش کلام وحی بهره‌مند گشته و این سرچشمۀ فیاض و معنوی همچون رودی زلال و جاری جان‌های مشتاقان کلام نغز دری را سیراب نموده است. یکی از علل ماندگاری این نوع سخن که دست تطاول هیچ چپاولگری نتوانسته است آن‌ها را از صفحۀ روزگار محو نماید؛ همین برخورداری از وحی و سنّت و عرفان به عنوان سرچشمه‌های معنوی سخن ادیبان و شاعران فارسی‌زبان است.

در این مقاله، بر آنیم که حماسۀ «حملۀ حیدری»، اثر مرحوم «راجی کرمانی» شاعر قرن سیزدهم را از این منظر بنگریم. زیرا بازتاب باورها و اعتقادات مذهبی در بستر کلام او متموّج است. در کلام وی تأثرات قرآن، حدیث و عرفان حضور دارد. به ویژه در قسمت ساقی‌نامه‌ها که به مصداق پیش درآمد و مدخلی است برای ورود به اصل سخن، کاربرد اصطلاحات عرفانی به وفور مشاهده می‌شود.

در این نوشتار تلاش شده است آن‌جا که راجی سخنان خود را مستند به احادیث آورده و آن را با نغمۀ روحبخش عرفانی مزین کرده است، نشان داده شود.

کاربرد عناصر تجریدی و انتزاعی باعث شده است که شعر او در قسمت ساقی‌نامه‌ها درون‌گرا شود که این امر دلیل آشنایی شاعر با عالم عرفان و اصطلاحات عرفانی است. اشارات صریح قرآنی، احادیث و اصطلاحات عرفانی همچون: لاهوت، لامکان، زهد، طنازی، خانقان، خمخانه، دیر و مغان، می راز، ساقی، جام، الست، ازل، نی، دلدار، خرابات، خم، مغَنی، توبه، پارسایی، ماسوی، درد کش، رند، دلق و... در اشعارش ملاحظه می‌شود.

بهره گرفتن حماسۀ «حملۀ حیدری» از کلام نبوی و عرفان، اساس این مقاله است که امید است در نشان دادن بخشی از ابعاد گوناگون سخن وی که بر بستر دین و مذهب حرکت می‌کند، مفید باشد.

مقدمه:

از گذشته تاکنون، شعر را از نظر نوع ادبی، به گونه‌های متفاوتی تقسیم کرده‌اند که شعر حماسی یکی از انواع آن به حساب آمده است. حماسه و منظومه‌های حماسی از دیدگاه صاحب‌نظران به انواع مختلفی از جمله:

1. منظومه‌های حماسی اساطیری و پهلوانی

2. منظومه‌های حماسی تاریخی

3. منظومه‌های حماسی دینی

4. منظومه‌های حماسی مصنوع تقسیم شده است. (1)

در این راستا دین و مذهب یکی از اصولی است که شاعران و سخنوران پیوسته به دفاع از آن برخاسته و حمیت دینداری خود را با سرودن اشعاری چه به صورت منظم و چه به صورت پراکنده به اثبات رسانیده‌اند و در حقیقت این نوع شعر را در خدمت بیان افکار و عقاید خویش قرار داده و حربه‌ای برای بیان مقصود خود دانسته‌اند.

در تاریخ شعر فارسی «اشعار دینی از شاعرانی مانند کسایی و ناصرخسرو آغاز شد و بعداً به وسیلۀ شاعران شیعی مذهبی از قبیل قوامی رازی شاعر قرن ششم هجری، ابن حسام شاعر قرن نهم و محتشم کاشانی شاعر قرن دهم تکمیل شد. بعد از آن در تمام دورۀ صفویه و قاجاریه ادامه یافت. این اشعار که حماسه‌های دینی را هم باید در شمار آن‌ها دانست، معمولاً در ذکر مناقب و یا مصائب اولیای دین و پیشروان تشیع سروده شده است. رواج این نوع شعر در دورۀ صفویه که عهد تقویت مذهب تشیع و رسمی شدن آن در ایران است؛ از هر دورۀ دیگر بیش‌تر بوده و در دورۀ قاجاریه نیز از رواج نیفتاده است.» (2)

همین نوع حماسه‌های مذهبی است که در نهایت منجر به پدید آمدن گروهی شد به نام «مناقبیان» یا «مناقب‌خوانان» که به ذکر بزرگی‌ها و علوّ مقام پیشوایان خود، به ویژه در شیعه می‌پرداختند. «از آثار شیعه در قرن ششم هجری معلوم می‌شود که دسته‌ای خاص به نام «مناقب‌خوانان» یا «مناقبیان» ظاهراً از عهد آل بویه به بعد در ایران سرگرم کار بودند. کار این دسته آن بوده که قصاید و اشعاری در ذکر مناقب امامان شیعی می‌خواندند و مردم بر گرد آن‌ها اجتماع می‌کردند و به اشعاری که می‌خواندند، گوش فرا می‌دادند. همراه این مناقب، حکایاتی هم نقل می‌شد که در آن‌ها از شجاعت‌های علی بن ابی‌طالب (ع) پیشوای شیعیان سخن می‌رفت. این کار مقدمۀ ایجاد داستان‌های قهرمانی و منظومه‌های حماسه‌های دینی دربارۀ مغازی علی بن ابی‌طالب (ع) و اولاد او شده و از این راه چند منظومۀ بدیع به بحر متقارب در ادبیات فارسی به وجود آمده است. مانند:

خاوران‌نامۀ ابن حسام، حملۀ حیدری باذل، حملۀ حیدری راجی کرمانی، خداوندنامۀ فتحعلی خان صبای کاشانی، اردیبهشت‌نامۀ سروش اصفهانی و چند منظومه دیگر...» (3)

راجی کرمانی، منظومه سی هزار بیتی حملۀ حیدری را بر اساس اقتباس و تقلید از شاهنامۀ فردوسی سروده است. همان‌گونه که استاد سخن، فردوسی، رستم را قهرمان شاهنامۀ این حماسۀ ملی ایران قرار داده است که خالق شگفتی‌ها و کارهای خارق العاده است؛ راجی کرمانی هم به علت عشق و علاقه وافرش به مولای متقیان علی (ع) آن حضرت را به عنوان قهرمان منظومۀ خود قرار می‌دهد و آن بزرگوار را نماد انسان وارسته و کامل، کما هو حقه، قلمداد می‌کند همچون فردوسی که رستم را نمایندۀ ایرانی برتر و آگاه و تا اندازه‌ای انسان کامل معرفی می‌نماید. همان‌گونه که مولانا نیز تشابه حضرت علی (ع) و رستم را به عنوان نماد انسان کامل در نظر دارد:

زین همرهان سست عناصر دلم گرفت                      شیر خدا و رستم دستانم آرزوست (4)

همچنین راجی، سرآغاز بیش‌تر غزوات را با ساقی‌نامه‌های پر شوری - 24 ساقی‌نامه در حدود 1200 بیت - که آکنده از اصطلاحات و مفاهیم بلند عرفانی است، آغاز می‌کند تا خواننده را برای پیگیری داستان آماده کند.

ملأ بمانعلی کرمانی، معروف به «راجی کرمانی» شاعر قرن سیزدهم است که با سرودن اشعاری حماسی و غنایی در ذکر بعثت و تاریخ زندگی حضرت رسول (ص) و همچنین شرح سرگذشت و جنگ‌ها و ذکر دلاوری‌های حضرت علی (ع) تحت عنوان «حملۀ حیدری» یا به اختصار «حمله» نام خود را در گسترۀ ادب فارسی ماندگار ساخته است. در خصوص زندگی وی واقعه‌ای بدین گونه نقل شده است.

«وی در ابتدا زرتشتی بود و در اوان جوانی به بیماری فلج دچار می‌شود. در ایام محرّم تحت تأثیر نوحه‌های عزاداران عاشورا، از هوش می‌رود؛ در آن حال مولا علی (ع) را به خواب دیده که به بالین او آمده و می‌گوید: (بمان! بلند شو.) در این هنگام وی به هوش آمده، از جای بر می‌خیزد و خود را تندرست می‌یابد. پس از این واقعه به میان سوگواران رفته و در سوگ امام حسین (ع) بر سر و سینه می زند. این رویداد دگرگونی عمیقی را در احوالش پدید آورده و از دین زرتشتی به دین اسلام می‌گرود و نام ملأ بمانعلی را بر خود می‌نهد.» (5)

بعد از این واقعه که زندگی جدیدی برای او رقم می زند، تحت تأثیر قرار گرفته و تحوّلی شگرف در او به وجود می‌آید، به خدمت علما و عرفای کرمان می‌شتابد و از محضر آنان کسب فیض می‌کند که حاصل آن سرودن منظومۀ حماسۀ دینی است به نام «حملۀ حیدری» که در این خصوص آمده است:

راجی که مثل بود در ایام                          نو کرده قبول دین اسلام

بس شعر که در مصاف حیدر                    گفته به صفای آب کوثر (6)

این شاعر والامقام، متأسفانه آن‌گونه که شاید و باید قدر ناشناخته است. شرح حال و زندگی او همچون سایر شاعران این سرزمین به کمال نگاشته نشده است. تنها چند تذکرۀ محدود به ذکر کوتاهی از زندگی وی پرداخته‌اند که ذیلاً اشاره می‌شود:

«راجی کرمانی- ملابمانعلی- او از شاعران اواخر قرن دوازدهم و اوایل قرن سیزده هجری است. در آغاز به شال‌بافی اشتغال داشت. چون اسلام آورد مدتی از کمارن دوری گزید و به عتبات رفت. سپس به کرمان برگشت و دوباره به مشهد رفت و چون به کرمان برگشت مورد لطف و حمایت خاص ابراهیم خان ظهیرالدوله قرار گرفت و با فراغ بال به نظم حملۀ حیدری پرداخت و آن چنان در این کار مشهور شد که به وی «فردوسی ثانی و حکیم کرمانی» می‌گفتند. بدان‌سان که ابراهیم خان وی را با خود به تهران برد و به حضور فتحعلی‌شاه معرفی کرد. شاه او را با بدیهه سرایی آزمود، از جمله فتحعلی‌شاه این مصراع را ساخت تا ملأ بمانعلی مصراع دومش را بگوید. شاه گفت:

در جهان چون حسن یوسف کس ندید

و ملأ بمانعلی ساخت:

حسن او دارد که یوسف آفرید.

ظاهراً او در برگشت از همین سفر در کرمان بدرود زندگی گفته است حملۀ او در بحر متقارب بر وزن شاهنامه فردوسی، سی هزار بیت است. بسیاری او را به سبب برخی اشعار تند مذهبی، «شیعۀ غالی» شمرده‌اند». (7)

مرحوم رضا قلی‌خان هدایت در مجمع الفصحا، در بخش اوّل از مجلّد دوم تحت عنوان «راجی کرمانی رحمه الله» چنین نگاشته‌اند:

«نامش بمانی و اصلش از زردشتیان ایران و ساکن کرمان بود. به واسطۀ سعادت فطری، ذوق اسلام یافت و به خدمت علما و عرفای کرمان شتافت. بمانعلی نامش دادند و دیدۀ حالش را به نور ولایت شاه اولیا گشادند. طبعش موزون و شایق به مداحی ولّی حضرت بی‌چون گردید. غزوات و واقعات حضرت رسول عربی و وصّی حقیقی آن حضرت را، منظوم کرد و زیاده از بیست هزار بیت به نظم آورد. به نام ظهیرالدوله، ابراهیم خان بنی عمّ خاقان صاحبقران معنون کرد و مورد الطاف‌ها شد و چون درگذشت؛ و نواّب شاهزاده شجاع السلطنة حسنعلی میرزا به ایالت کرمان رسید، وقتی به حسب تقدیر، به خدمتی فقیر بدان ولایت افتاد و اشعار آن را شنید و به جمع آن ترغیب کرد؛ مولانا محمد هاشم بن ملأ لطفعلی که در خدمت شاهزاده، وکیل وظایف علما بود و در این باب اهتمامی کرد، میرزا مظهر کرمانی متصدی جمع و تربیت آن متفرقات شد و درین دولت ابد مدت آن مثنوی را به قالب طبع درآوردند و تعدّد یافت؛ چون مشتمل بر مدایح و مناقب بود، لازم دانست که برخی از آن‌ها را تیمّناً در این کتاب نگارد». (8)

سپس برخی از اشعار مرحوم راجی را تحت عنوان: در توحید، ذکر آمدن ولید و عتبه و شیبه به میدان و کشته شدن ولید به دست علی (ع)، ذکر غزوۀ احد و خندق، ذکر غزوۀ خیبر و قتل حارث، ذکر قتل مرحب، ذکر جمل و صفین و نهروان نقل می‌نماید.

مرحوم راجی در اشعار ذیل که تحت عنوان «ساقی‌نامه و مجلس بزم و توصیف کتاب» سروده علاوه بر این که خود را به نام راجی خوانده است، تلویحاً به اعتقاد اولیۀ خود که زرتشتی بوده و سپس به اسلام گرویده است اشاره دارد:

سوی پیر میخانه گشتم روان                 روانم شد از دیدنش جاودان

سوی می‌پرستی نگه کرد پیر                  که‌ای از تو گفتار روشن پذیر

به آهنگ نظمم نوایی نواخت                   نوایی به آواز عاشق بساخت

که راجی که مدحتگری کار اوست            ثنا و ستایش سزاوار اوست

ز گنج نهان درّ اسرار سفت                   سر گنج اسرار بگشاد و گفت

که ماییم عشاق عهد الست                      که از عشق ما عشق گردیده مست

زبان‌ها به این نغمه در راز شد                  به این صوت دل‌ها پر آواز شد

که بادا هزاران هزار آفرین                         به راجی ز نزد جهان‌آفرین

بر آن نغمه چون نغمه‌خوان آمدند                   همه سوی پیر مغان آمدند

خدا را به ما گوی راجی کجاست؟                 که از صوت او جان ما در نواست

چنان پاسخ آورد دانای راز                         که گویم اگر سرّ این راز باز

گر او را در این دم ببینید رو                        چه دارید پاداش گفتار او

یکی گفت جان هدیۀ او کنم                       یکی گفت دل را گروگان کنم

ز گفتار ایشان بخندید پیر                             به سویم تبسّم‌کنان شد بشیر

که راجی همین رند نیک‌اختر است                که درج سخن را از او گوهر است

همی مژده دادند بر یکدگر                           که راجی است این رند بی‌پا و سر

همه زان نوا درد سان آمدند                            بسویش چو جویای راز آمدند

که از کیست او از که دارد نژاد                       بخندید و پاسخ چنین داد یاد

که این رند نیک‌اختر نیک‌پی                         نهال است از باغ جمشید و کی

ولیکن نه جامش از این پر می است               که از دورۀ کی‌قباد و کی است

شده در دو گیتی از آن کامیاب                        که گردیده خاک ره بو تراب

از آن بر سرش از شرف افسر است                  که مدحتگر ساقی کوثر است

(حملۀ حیدری، ص 287)

منظومۀ حملۀ حیدری، در حدود سی هزار بیت است که در شرح وقایع آغاز اسلام رسالت حضرت نبی اکرم (ص) به ویژه حالات مولی الموحدین علی (ع) به سبک و سیاق شاهنامۀ فردوسی، در بحر متقارب سروده شده است. این منظومه با این بیت شروع می‌شود:

به نام خداوند دانای فرد                       که از خاک آدم پدیدار کرد

و با این بیت پایان می‌یابد:

ندانم از این گردش روزگار                     ز کردار وارون ناپایدار

صاحب‌نظران نیز این منظومه را ستوده و آن را در شمار حماسه‌های دینی خوب و قابل اعتنا قلمداد نموده‌اند. که «در بین تمامی حماسه‌های دینی از جایگاه خاص و ویژه‌ای برخوردار است. این منظومه از لحاظ استحکام الفاظ و زیبایی ابیات از حملۀ حیدری باذل برتر است.» (9)

با توجه به محتوای منظومه، کلام راجی از پیوند شعر غنایی، حماسی و مذهبی شکل گرفته است و بازتاب باورهای مذهبی و ارزشی در سراسر کتاب او موج می زند. اگر چه در بعضی قسمت‌ها، نظم منطقی کتاب به هم خورده و بعضی از وقایع، ترتیب تاریخی ندارد؛ ولی روی هم رفته می‌توان حملۀ حیدری راجی را منظومه‌ای دانست که ضمن سرودن سرگذشت بزرگان صدر اسلام و با استفاده از مقدسات این دین مبین، کلام خود را جاودانه کرده است. این منظومه؛ از ویژگی‌های متنوعی برخوردار است که شاید مهم‌ترین آن بهره‌گیری از قرآن، حدیث و عرفان است که چاشنی کلام راجی شده است.

بیش‌تر آثار ماندگار زبان فارسی از این سرچشمۀ لایزال بهره‌مند گشته، لذا در طول تاریخ دست تطاول هیچ چپاولگری نتوانسته است آن‌ها را از صفحۀ روزگار محو نماید؛ زیرا، مردم، کلام برگرفته شده از وحی و سنت و عرفان را بر صحیفۀ دل می نگاشته‌اند که این رمز بقا و ثبات آن به شمار می‌رود.

بی‌شک، منظومه‌ای همچون حملۀ حیدری که خمیر مایه و جوهرۀ آن دینی و مذهبی است؛ نمی‌تواند به دور از آیات قرآنی و احادیث که اساس دین و مذهب است، باشد. راجی جا به جا و به هر نحوی از انحای اشاره گونه‌ای چه به صورت مستقیم و چه به صورت اشاره، به احادیث کرده و آن‌ها را یا به صورت اقتباس و یا تلمیح و یا ایماء و اشاره به کار گرفته است و گاهی آن مفاهیم را به طریقی در کلام خود حل می‌کند که آشنایان به سخن وحی آن را از فحوای کلامش در می‌یابند و بدین وسیله قداست منظومه‌اش را دو چندان کرده است.

ترکیباتی همچون: عهد الست، عهد ازل، لاهوت، ناسوت، لامکان، توکل، صف، لطف، هوی، ید بیضا، آتش طور، نام‌های قیامت، هاروت و ماروت، داستان سامری، نام بت‌های دوران جاهلیت و اصطلاحات فراوان عرفانی از جمله ترکیباتی هستند که راجی به مناسبت‌های مختلف از آن سود جسته و آن را در کلام خویش به کار برده است.

در سخن وی، تضمین درج، تلمیح و اقتباس آیات و احادیث و نکات عرفانی بسیار فراوان است. در این مقاله سعی شده است تا آن‌جا که امکان دارد؛ اشاره‌های مذکور را در زمینۀ احادیث و عرفان مشخص کرده، تا از این طریق بتوان تعلق خاطر راجی را به باورها و ارزش‌های دینی خود نشان داد که امید است در نشان دادن بخشی از ابعاد گوناگون سخن وی که بر بستر دین و مذهب حرکت می‌کند؛ کار ساز باشد و طالبان را باز نماید که تا چه اندازه کلام الهی و نبوی، چاشنی سخن شاعر شده است. در این جستجو با مطالعه، تمام منظومۀ راجی مطالعه شد. ملاحظه گردید که نزدیک به 25 حدیث شریف نبوی و در حدود 100 اصطلاح عرفانی مورد استفاده و استناد راجی واقع شده است.

شایان ذکر است که در این منظومه بیش از 100 آیۀ قرآنی مورد استفاده قرار گرفته که راجی آن‌ها را یا به صورت تصریح و یا تلمیح و اشاره آورده است که مجموعۀ آن‌ها در نوشته‌ای دیگر تحقیق و تدوین شده است. مطالب این نوشته در دو بخش تنظیم و ارائه شده است:

الف) جلوۀ احادیث

ب) جلوۀ عرفان

قسمت دوم

قسمت سوم

منبع: نورمگز

Print
687 Rate this article:
No rating

Leave a comment

Name:
Email:
Comment:
Add comment

ادبیات

معارف

دیگر علوم انسانی

ارتباط با ما


چارت سازمانی
نشانی:تهران, خیابان بهارستان , خیابان صفی علی شاه , کوچه درویش , پلاک 6 تلفن: 02177687441
تلفن و تلگرام مسوول ثبت نام کارگاه ها: 09399990190

Bayat.Dr@gmail.com :مدیر سایت

همکاری با ما


هر بزرگواری که تخصصی مرتبط با علوم انسانی شیعی داشته باشد (دانشجوی ارشد به بالا)، پس از مصاحبه‌ای کوتاه می‌تواند نوشته‌هایش را در این سایت منتشر کند و به شرط پرکاری صفحه‌ای شخصی در سایت داشته باشد.

هدف و روش ما


ما هر گونه تعصب و پیش داوری را مانع کار علمی می‌دانیم. نام‌ها و عناوین و نیز اقوال مشهور راه را بر نقد و مطالعۀ علمی ما نمی‌بندد.

ما بهترین راه دفاع از عقیده را کار دقیق و درست علمی می‌دانیم.

دربارۀ ما


گروهی دانشجویی هستیم که دربارۀ ادبیات و فرهنگ شیعی تحقیق می‌کنیم. دامنۀ تحقیق ما تمام علومی است که به نحوی می‌تواند به ادبیات و فرهنگ شیعی کمک کند؛ علومی مثل قرآن و حدیث، تاریخ، کلام، عرفان، فلسفه، هنر و ...

کلیه حقوق این وب سایت متعلق به به سایت سلیس می باشد.

طراحی شده توسط DnnTeam.com