ادبیات در دورۀ امام خمینی - بخش دوم

ادبیات در دورۀ امام خمینی - بخش دوم

جامعه شناسی ادبیات

رضا بیات

بخش اول

وحدت کلمه:

فرهنگ:

نمود بارز وحدت رویه و اطاعت عموم مردم از منبع فکری واحد، میزان مشارکت در انتخابات‌ها و نیز درصد رأی رئیس جمهور منتخب است. میزان اتفاق نظر بر رئیس جمهور منتخب یا آنچه مطلوب نظام جمهوری اسلامی بوده، در سال‌های آغازین نزدیک به صد در صد است و بعدها، به طور مشخص دفعه به دفعه پایین آمده است. آمار مشارکت مردم و درصد رأی گزینۀ منتخب چنین است:


برای این‌که جدول فوق گویاتر شود، آن را با گزینه‌‌های کم‌تر و همراه با نمودار عرضه می‌کنیم. در جدول زیر منظور از صدر انقلاب، سه انتخابات نخستین است و معدل آرای هر کس، عبارت است از معدل رأی او در هر چند دوره‌ای که رأی آورده است:


برای استخراج آمارهای فوق، به مراکز مختلف آماری رجوع شد؛ اما سایت‌های رسمی و معتبری مثل نهاد ریاست جمهوری، وزارت کشور، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، درگاه ملی آمار و ... آماری از انتخابات ادوار ریاست جمهوری عرضه نکرده بودند. این آمار، بدون تحلیل‌های فوق، در سایت‌های خبری-تحلیلی مثل پارسینه و فرارو موجود است و در ویکی‌پدیا، مدخل «انتخابات ریاست جمهوری ایران» نیز یافت می‌شود.

ادبیات:

شبیه به هم بودن مضامین در آثار مکتوب این دوره، آنقدر مشهور و مشهود است که نیازی به اثبات ندارد. بلکه به عکس، یافتن مثال نقض این وحدت دشوار و نادر است و نیاز به اثبات و ارجاع دقیق دارد.

قطعا هستند شاعران و نویسندگان دگراندیشی که دوست دارند چیز دیگری بنویسند. اما اینان یا خارج از کشور هستند یا در داخلند و مجالی برای نشر آثارشان نمی‌یابند. مطالعۀ زمانی آثار حسین منزوی نشان می‌دهد که در این دوره فارغ از چاپ شدن یا نشدن - حتی میل به سرودن متفاوت هم کاهشی چشمگیر پیدا کرده است.

سینما و تلویززیون:

همان وضعیت ادبیات، این‌جا هم صادق است.

سطح پایین آگاهی‌های دینی:

فرهنگ:

سطح پایین آگاهی‌‌های دینی ویژگی دیگر سال‌های آغازین انقلاب اسلامی است. مردم به طور کلی می‌دانند اسلام چیز خوبی است؛ اما دقیقا نمی‌دانند اسلام چیست و چه می‌خواهد. بسیاری از زنانی که در تظاهرات‌های منجر به انقلاب شرکت می‌کنند، برای اسلام شعار می‌دهند، در حالی که روسری به سر ندارند. بسیط بودن اطلاعات مردم حاصل نوع برنامه‌ریزی سال‌های پهلوی است. در آن سال‌ها و دهۀ اول پس از انقلاب نیز مسائلی فوری و هیجانی مثل جنگ عرصه را بر ارائۀ معارف عمیق تنگ می‌کند. مردم با ساده‌دلی و اطلاعاتی محدود، دین را پذیرفته‌اند و مؤمنانه به آن پایبندند و در راه دین شهید می‌شوند. پژوهش‌های عمیق و منابر پربار علمی عمدتا مربوط به دهه‌‌های بعد است.

ادبیات:

شعرای مذهبی پیش از انقلاب به ندرت شعر می‌گویند؛ شاید سالی دو سه شعر؛ به مناسبت ولادت یا شهادت یکی از معصومان (ع) یا قطعه در نصیحت به فرزند و احتمالا طنزی اجتماعی. مشخصا انگیزه‌ای برای سرودن ندارند. مدایح مذهبی عمدتاً قالبی و خشک است و بیش‌تر از سنن ادبی مایه می‌گیرد تا تجربۀ معنوی شاعر.

گاه طلوع مهر درخشان است                  وقت ظهور آن مه تابان است

آری به روز سوم شعبان بین                   روز تولد شه خوبان است

اندر سرای فاطمۀ زهرا                         از پرتو حسین چراغان است ...[1]

هم زمان با اوج‌گیری مبارزات انقلاب، این شعرا دین ذهنی خود را به شکلی عینی و ملموس می‌بینند و به جای مدایح سنتی، کسی را مدح می‌کنند که می‌بینند و حرفش را می‌فهمند و او را نمایندۀ تمام عیار اسلام می‌دانند؛ یعنی امام خمینی. انقلاب اسلامی، مردم و شاعران را به آرزوی بزرگ معنوی‌شان رسانده است؛ آنان دیگر آرزو نمی‌کنند که کاش با امام حسین (ع) بودند؛ چرا که همین‌جا را کربلا می‌بینند. کثرت شعر‌هایی که قافیۀ خمینی/حسینی دارند، این مسأله را به خوبی نشان می‌دهد. «کل یوم عاشورا و کل ارض کربلا» با این‌که حدیث نیست، رواج بسیار می‌یابد و آینۀ فهم مردم آن دهه از اسلام می‌شود. هر چند در آموزه‌های رسمی اعتقاد به دوازده امام تبلیغ می‌شود و خود مردم نیز، هنگام بازگفتن اعتقادات همین را می‌گویند، اما به نظر می‌رسد که نیاز عاطفی برخی به ظهور امام زمان (ع) بر طرف می‌شود. این امر خودش را در سروده‌های انتظاری و مهدوی نشان می‌دهد که در این دوره به طور مشخص رو به افول دارند. به عنوان نمونه، در شعر علی معلم دعا برای ظهور، هم‌زمان با پیروزی انقلاب تمام می‌شود و تنها پس از رحلت امام است که او دوباره به شعر انتظار رو می‌آورد.

شعرای مذهبی این دوره که انگیزه و مضمون زنده پیدا کرده‌اند؛ پرکار می‌شوند. تاریخ سرایش اشعار دیوان محمود شاهرخی «در غبار کاروان» نشان می‌دهد که حجم سروده‌‌های سالانۀ او پس از انقلاب حدوداً 4 برابر شده است. این روند پرکاری تا فوت امام ادامه دارد و پس از آن دوباره فقر انگیزه و مضمون به سراغ او و دیگر شعرا می‌آید.

از سال‌های مبارزات انقلاب مرسوم شده است که منابر روضۀ محرم و صفر با مباحث سیاسی روز همراه شود و مردم شمر و یزید زمان را بشناسند. در چنین شرایطی طبیعی است که شعر خالص مذهبی تقریبا نایاب باشد. آنچه هست بنا بر اعتقاد شاعر، و نه انگیزۀ تملق و ...، در خدمت انقلاب قرار می‌گیرد. حتی وقتی شاهرخی در سفر حج به مدینه می‌رود و در حرم رسول الله (ص) منقلب می‌شود و شعری می‌گوید، پس از چند بیت عرض ارادت، مسائل جهان اسلام و مظلومیت اهالی فلسطین و لبنان و ... را پیش می‌کشد و از رسول خدا (ص) می‌خواهد که به مستضعفان توجهی بکند.[2]

سینما و تلویزیون:

تولید آثار مذهبی در این دوره بسیار نادر و البته ضعیف است. آثار فاخر هنری از عصر هاشمی به بعد تولید می‌شوند.

مهم‌ترین برنامۀ آموزش مذهب تلویزیون نیز درس‌هایی از قرآن آقای قرائتی است که عمدتا به ابتدائیات دین می‌پردازد. در مقالات بعدی که به بررسی عصر هاشمی می‌پردازیم، برنامه‌های آقای قرائتی به شکلی دقیق‌تر تحلیل خواهند شد.

پانوشت‌ها:


[1] بهترین اشعار خوشدل تهرانی: آیینی، اجتماعی. خوشدل، علی اکبر. تهران: منیر، ۱۳۸۹. ص239.

[2] در غبار کاروان. شاهرخی (جذبه)، محمود. تهران: کیهان، ۱۳۷۰. صص 174، 196، 417.

Print
993 Rate this article:
No rating

Leave a comment

Name:
Email:
Comment:
Add comment

ادبیات

معارف

دیگر علوم انسانی

ارتباط با ما


چارت سازمانی
نشانی:تهران, خیابان بهارستان , خیابان صفی علی شاه , کوچه درویش , پلاک 6 تلفن: 02177687441
تلفن و تلگرام مسوول ثبت نام کارگاه ها: 09399990190

Bayat.Dr@gmail.com :مدیر سایت

همکاری با ما


هر بزرگواری که تخصصی مرتبط با علوم انسانی شیعی داشته باشد (دانشجوی ارشد به بالا)، پس از مصاحبه‌ای کوتاه می‌تواند نوشته‌هایش را در این سایت منتشر کند و به شرط پرکاری صفحه‌ای شخصی در سایت داشته باشد.

هدف و روش ما


ما هر گونه تعصب و پیش داوری را مانع کار علمی می‌دانیم. نام‌ها و عناوین و نیز اقوال مشهور راه را بر نقد و مطالعۀ علمی ما نمی‌بندد.

ما بهترین راه دفاع از عقیده را کار دقیق و درست علمی می‌دانیم.

دربارۀ ما


گروهی دانشجویی هستیم که دربارۀ ادبیات و فرهنگ شیعی تحقیق می‌کنیم. دامنۀ تحقیق ما تمام علومی است که به نحوی می‌تواند به ادبیات و فرهنگ شیعی کمک کند؛ علومی مثل قرآن و حدیث، تاریخ، کلام، عرفان، فلسفه، هنر و ...

کلیه حقوق این وب سایت متعلق به به سایت سلیس می باشد.

طراحی شده توسط DnnTeam.com