بررسی مضامین فاطمی در اشعار دهۀ شصت از احمد عزیزی

بررسی مضامین فاطمی در اشعار دهۀ شصت از احمد عزیزی

صدیقه حیدری ورزنه[1]

محمدکاظم کهدویی[2]

چکیده:

شعر فاطمی، یکی از انواع اشعار آیینی است که به شناساندن سیرۀ حضرت فاطمه (س) و بیان حوادث زندگی ایشان می‌پردازد. این مقوله هرچند در دوره‌های گذشتۀ ادبیات فارسی نیز سروده می‌شده؛ اما تا قبل از پیروزی انقلاب اسلامی چندان مورد توجه قرار نگرفته بود. مضامین شعر فاطمی تا قبل از این زمان بسیار کلی و بیش‌تر دربارۀ شهادت حضرت زهرا (س) بود. با تغییر فضای سیاسی جامعۀ ایران در سال‌های دهۀ پنجاه، فرهنگ اسلامی در همۀ عرصه‌ها و از جمله در ادبیات و شعر تأثیر گذاشت و در نتیجه شاعران انقلاب اسلامی با تکیه بر اندیشه‌های دینی خود به سرودن اشعار آیینی پرداختند. در سال‌های دفاع مقدس نیز شاعران برجستۀ دهۀ 60 در کنار پرداختن به مضامین متناسب با روزهای جنگ و حماسه، توجه ویژه‌ای به شعر آیینی و از انواع آن ـ شعر فاطمی ـ داشته‌اند. به همین دلیل دهۀ 60 نقطۀ آغاز تقویت شعر دینی و شعر فاطمی در عصر جدید است. به علاوه، شاعران معاصر سعی کرده‌اند با پرداختن به زوایای مختلف زندگی ایشان، برای شناساندن سیرۀ ممتاز این بانوی بی‌بدیل گامی بلند بردارند. احمد عزیزی از شاعران متعهد انقلاب است که با خلق آثار متعدد به تقویت شعر آیینی و به‌کارگیری مضامین نو در شعر فاطمی نام خود را با این مقولۀ شعری پیوند داده است. در این مقاله ضمن شناسایی اشعار فاطمی از احمد عزیزی در دهۀ شصت، به بررسی مضامین بکار رفته در این نوع شعر پرداخته شده است.

واژه‌های کلیدی: دهۀ شصت، احمد عزیزی، مضامین فاطمی.

مقدمه:

شعر فاطمی یکی از شاخه‌های شعر آیینی است که در آن به مسائل مربوط به زندگی حضرت فاطمه (س) پرداخته می‌شود. «در این نوع اشعار به موضوعاتی چون: نام، القاب، شخصیت، کرامت و فضائل، منزلت، خصائص و ویژگی‌ها، نحوۀ شهادت، مخفی بودن قبر مادر ائمه معصومین (ع) بود، اشاره می‌شود. از جمله مضامین شعر ادب و شیعه، دفاع حضرت فاطمه (س) از حق و ذکر مظلومیت آن حضرت و ذکر فدک بوده است». (آئینه‌وند، 1387)

دربارۀ غنای شعر فاطمی باید گفت هرچند شعر فاطمی از همان آغاز اسلام و هم‌زمان با انواع شعر آیینی در ادب فارسی ظهور کرد؛ اما در ادبیات کهن فارسی به نمونه‌های انگشت‌شماری از این اشعار برمی‌خوریم، حتی در عصر صفوی که به عصر گسترش مذهب تشیع در عرصه‌های مختلف مشهور است شعر فاطمی در آثار شاعران نمود چندانی ندارد. در دیوان بسیاری از شعرا از جمله دقیقی طوسی، فردوسی، کسائی، سنایی، ناصرخسرو، خواجوی کرمانی، عطار، غضائری رازی و غیره تنها به نمونه‌هایی از این نوع شعر مذهبی بر‌می‌خوریم.

با پیروزی انقلاب اسلامی و با گسترش فرهنگ اسلامی، شاعران متعهد به سرودن اشعار مذهبی علاقه نشان دادند؛ هرچند با آغاز جنگ تحمیلی بیش‌تر حجم مجموعه‌های شعری شاعران آن زمان را موضوعات مربوط به دفاع مقدس به خود اختصاص داد. شاعران همچون: قیصر امین‌پور، حسن حسینی، نصرالله مردانی، سلمان هراتی، محمدرضا عبدالملکیان و دیگران که در این دوره نامی از خود بر زبان‌ها انداختند در سرودن اشعار خود بیش‌تر به مضامین عاشورایی و انتظار فرج اشاره می‌کردند و به مضامین شعر فاطمی توجه چندانی نشان نداده‌اند. به عنوان نمونه در دوران دفاع مقدس، قیصر امین‌پور در کتاب ظهر روز دوازدهم که دربارۀ رشادت‌های حضرت قاسم (ع) و برای نوجوانان نوشته ‌شده تنها در یک بند از اشعار خود به نام حضرت زهرا (س) اشاره می‌کند:

«این صدای اوست / این صدای آشنای اوست / این صدا از ماست / این صدای نوادۀ زهراست / آیا یاوری ما را؟!» (امین‌پور، 1365)

شعر فاطمی پس از انقلاب و با توجه خاص به ایام فاطمیه از سوی رهبر کبیر انقلاب در دوره‌های معاصر به طور ویژه مورد توجه قرار گرفته است. در نتیجه انتشار مجموعه شعرهای آیینی در این دوران به طور چشمگیری افزایش یافت. برگزاری کنگره‌های شعر آیینی، شعر عاشورایی، فاطمی، رضوی و مهدوی خود نشان‌دهندۀ توجه خاص به سرودن شعر آیینی و بخصوص شعر فاطمی است. در میان شاعران مطرح پس از انقلاب و در دوران دفاع مقدس، احمد عزیزی، سپیده کاشانی، حمید سبزواری به مضامین شعر فاطمی علاقه نشان داده‌اند. به عنوان نمونه احمد عزیزی در کتاب «کفش‌های مکاشفه» حدود صد بیت در مدح و ثنای حضرت صدیقه طاهره (س) سروده است.

روش تحقیق:

در این مقاله ضمن بررسی اشعار کتاب «کفش‌های مکاشفه» و «شرجی آواز» که در سال‌های شصت تا هفتاد از احمد عزیزی به چاپ رسیده، اشعار فاطمی این دو اثر استخراج شده و از منظر کاربرد مضامین مورد تحلیل قرار داده شده است. هرچند با بررسی اشعار به این نتیجه رسیدیم که بیش از 90% از اشعار فاطمی دهۀ شصت از این شاعر در کتاب کفش‌های مکاشفه به چشم می‌خورد.

احمد عزیزی:

احمد عزیزی یکی از شاعران متعهد انقلاب است. «وی در چهارم دی ماه سال 1337 در خانواده‌ای اهل ذوق در کرمانشاه به دنیا آمد. سرودن شعر را از سال‌های جوانی آغاز کرد. ابتدا سبک شعری مستقلی نداشت و اکثر اشعارش تقلیدی بود از عطار گرفته تا سپهری، آثار شاعران پیش از خود را تمرین می‌کرد. مدتی تمرکزش بر تقلید از غزلیات حافظ بود. تقلیدهای ملال‌آوری که دارای ارزش ادبی چندانی نیستند. تقریباً قریب اتفاق قالب‌های شعری را آموزد و حتی از کنار شعر نیمایی و نهضت نو سرایی بی‌تفاوت عبور نکرد و دوران پرسه و روزگار طبع‌آزمایی و تقلیدی عزیزی تا سال 1362 ادامه داشت. نقطۀ عطف زندگی او کشف بیدل بود. آشنایی بیش‌تر و انس فراگیر و با این شاعر هندی ـ مغولی پنجره‌های تازه‌ای را به روی ذهن و نگاه عزیزی گشود. احمد عزیزی شاعر شطحیات نیز است و می‌توان او را به نوعی احیاگر این نوع ادبی در اثر حاضر دانست.

عزیزی را شاعر پایداری، دفاع مقدس و اهل بیت (ع) می‌دانند. علت این انتساب، مضامین بی‌شمار شهید و شهادت و انعکاس فرهنگ عاشورا در اشعار اوست مجموعه آثار زیر از او انتشار یافته است: سیل گل سرخ (1352)، کفش‌های مکاشفه (1367)، شرجی آواز (1367)، ترجمۀ زخم (1370)، خواب‌نامه و باغ تناسخ (1371)، باران پروانه (1371)، رودخانه و دریا (1371) و ملکوت تکلم (1373).» (رضوانی، 1390)

احمد عزیزی در نیم اسفند 1386 بر اثر بیماری قلبی و کلیوی به کما رفته و تاکنون یعنی حدود 9 سال همچنان در بیهوشی به سر می‌برد.

عزیزی در سرودن اشعار فاطمی نگاهی تازه به کار می‌برد. او نخستین کسی است که در ادبیات منظوم از حضرت زهرا (س) به یاس و یاس کبود تعبیر می‌کند. در مجموع این شاعر آیینی در بکار بردن مضامین نو در اشعار فاطمی از دیگران پیشی گرفته است.

مضامین شعر فاطمی:

هر چند در ادبیات کهن شاعران در سرودن شعر آیینی کم‌تر به گستردگی مضامین توجه داشته‌اند و بیش‌تر شعر خویش را در قابل مدح و مرثیه و دربارۀ شهادت حضرت صدیقۀ طاهره (س) می‌سرودند؛ اما شاعران معاصر با نگاهی ویژه به زندگی آن حضرت مضامین بسیار متعددی را به زبان شعر درآورده و به طبع رسانیده‌اند. مهم‌ترین مضامین شعر فاطمی شاعران دهۀ 60 عبارت‌اند از: ولادت، القاب و کنیه‌ها، علاقۀ پیامبر به حضرت زهرا (س)، ازدواج، حضرت زهرا (س) در آینۀ قرآن و حدیث، غم و مصیبت حضرت در دوران جوانی، حضرت فاطمه (س) بعد از وفات پیامبر، دفاع از حریم ولایت، فدک، هجوم به خانۀ آن حضرت، شهادت محسن، شهادت حضرت زهرا (س) و مطالب مربوط به نحوۀ شهادت، امام علی (ع) بعد از شهادت حضرت، فرزندان بعد از شهادت ایشان، فضایل حضرت فاطمه (س)، شفاعت، عصمت، علم، عفت، صداقت و راست‌گویی و موضوعات دیگری که در اینجا مجال ذکر همۀ آن‌ها نیست.

در این مقاله ضمن مطالعه آثار منتشرشده سال‌های 60 ـ 70 احمد عزیزی، ابیات و اشعار مربوط به حضرت فاطمه (س) استخراج و از منظر مضامین بکار رفته بررسی شده است.

آثار منتشر شده احمدی عزیزی در دهۀ 60 عبارت‌اند از: کفش‌های مکاشفه، شرجی آواز. در ادامۀ بحث به ذکر و شرح مهم‌ترین مضامینی که عزیزی به آن‌ها پرداخته می‌پردازیم.

علاقه پیامبر (ص) به حضرت فاطمه (س):

شدت علاقۀ پیامبر (ص) به حضرت زهرا (س) بسیار زیاد بوده است؛ این علاقه از روی علایق دنیوی و انسانی از جنس ما نیست. پیامبر (ص) بارها فرمودند: «فاطمه پارۀ تن من است». «مسئله این نبود که چون حضرت زهرا (س) دختر ایشان بود احساسات پدری اقتضا می‌کرد که چنین تعبیر کند. کسی که کتاب آسمانی‌اش قرآن کریم است و روابط فرزندی و پدری و روابط همسری را از نظر تأثیر در سعادت به این شدت می‌کوبد، امکان ندارد که روابط حسنه او با دخترش و علاقه او به دخترش صرفاً جنبه احساسی و پدری و فرزندی داشته باشد و ریشۀ الهی نداشته باشد.» (مطهری، 1367) عزیزی در ابیاتی علاقۀ بی‌بدیل پیغمبر اسلام را به حضرت زهرا (س) این چنین به تصویر می‌کشد:

فهم این نازک‌خیالی مشکل است           قلب زهرا (س) را محمد، در دل است

کیست نور چشم احمد؟ فاطمه!            کیست تأنیث محمد؟ فاطمه!

همچنان‌ که لاله از صحرا تپید               مصطفی از سینۀ زهرا تپید (عزیزی، 1390)

یاس:

گل یاس نماد حضرت فاطمه (س) است. روایات بسیاری در تاریخ ضبط شده که پیامبر (ص) بسیار فاطمه (س) را می‌بویید و می‌بوسید و آن حضرت به دخترشان بسیار علاقه‌مند بودند. در احادیث معتبر از رسول خدا (ص) نقل شده که فرمود: «خداوند در پیغمبران بوی بهشتی قرار داده و در حورالعین بوی گل یاس بهشتی و در ملائکه بوی گل سرخ بهشتی و در دختر هر سه بو را جمع فرموده است؛ هم بوی انبیا، هم بوی حور، هم بوی ملائکه.» (دستغیب شیرازی، 1354)

نخستین کسی که به صورت بارز در اشعار خود از حضرت فاطمه (س) تعبیر به یاس می‌کند، احمد عزیزی است. بعد از او بسیاری از شاعران واژۀ یاس و یاس کبود را به اشعار فاطمی خود راه دادند.

یاس مثل عطر پاک نیت است              یاس استنشاق معصومیت است

یاس را آیینه‌ها رو کرده‌اند                  یاس را پیغمبران بو کرده‌اند

یاس بوی حوض کوثر می‌دهد              عطر اخلاق پیمبر می‌دهد

حضرت زهرا دلش از یاس بود            قطره‌های اشکش از الماس بود

اشک می‌ریزد علی مانند رود               بر تن زهرا، گل یاس کبود (عزیزی، 1390)

ازدواج حضرت فاطمه (س) با امام علی (ع):

ازدواج حضرت زهرا (س) و امیرالمؤمنین (ع) به اذن خداوند تعالی و به دست پیغمبر اسلام صورت پذیرفت این پیوند آسمانی اسلام را تقویت کرده و نور هدایت را بر امت اسلام تابانید شاعران در دهۀ 60، دربارۀ جزئیات مربوط به ازدواج فاطمه (س) و علی (ع) چندان به سرودن شعر نپرداختند. بارزترین مضمونی که مربوط به این دو بزرگوار در شعر فارسی به کار برده شده، هم کفو بودن و همسر بودن آن دوست. اگر فاطمه (س) آفریده نمی‌شد هیچ هم کفوی برای امیرالمؤمنین (ع) نبود و بالعکس اگر امیرالمؤمنین (ع) خلق نشده بود، برای زهرا (س) شوهری مناسب نبود. این تعابیر نشان از اهمیت ازدواج حضرت علی (ع) و حضرت فاطمه (س) دارد. شاعران فاطمی در اشعار خود بسیار به این مضمون توجه داشته‌اند. عزیزی نیز در هم کفو بودن حضرت زهرا (س) با امیرالمؤمنین علی (ع) این چنین زبان به شعر می‌گشاید:

در جهان گر پرتو حیدر نبود                ماه رخسار تو را حیدر نبود

کیست کفوت آنکه در شأنش به زیر       وال من والاه آمد در غدیر

کیست کفوت آنکه در صحرای خم        مست شد از جام اکملت لکم (عزیزی، 1390)

آب، مهریۀ حضرت زهرا (س):

هرچند ازدواج حضرت زهرا (س) بسیار ساده و دور از تشریفات برگزار شد؛ اما هنگام ازدواج حضرت علی و حضرت فاطمه (س) تمام آسمان‌ها با همۀ شکوه و عظمت و با همۀ ملائکه و عرش در جشن و سرور بودند. در واقع حضرت زهرا (س) ازدواجی با شکوه و بسیار زیبا در آسمان‌ها داشتند. امام باقر (ع) فرمودند:

«مهریۀ حضرت زهرا (س) در آسمان یک پنجم دنیا و ثلث بهشت و چهار رود از رودهای دنیا فرات، نیل، نهروان و بلخ مقرر شده و در زمین هم مهر السنۀ یعنی پانصد درهم بوده است». (رسولی محلاتی، 1381)

ای کبود ارغوان‌ها دایه‌ات                  آب‌های آسمان، مهریه‌ات (عزیزی، 1390)

سورۀ کوثر:

از فضایل حضرت فاطمه (س) همان بس که خداوند در قرآن بارها آیاتی را در وصف آن حضرت فرموده است. از جملۀ این آیات، تمامی آیات سورۀ کوثر است: *إِنَّا أعطَیناکَ الکَوثَرَ * فَصَلِّ لِرَبِّکَ وَ انحَر * إِنَّ شانِئَکَ هُوَ الأَبتَرُ * (قرآن کریم / 1 ـ 3)

عزیزی در این‌جا به سورۀ کوثر که در شأن آن حضرت نازل شده، اشاره کرده است.

معجز شق القمر ابروی تو                     لیله الاسرای ما گیسوی تو

تو تلاوت را گلستان کرده‌ای               کوثری و ختم قرآن کرده‌ای (عزیزی، 1390)

عزیزی در جایی دیگر پیوند عمیق قرآن کریم با وجود حضرت زهرا (س) را این‌گونه بیان می‌کند:

... پس بهار سبز برهان فاطمه                پس نزول آباد قرآن فاطمه

آن شب قدری که روح آمد فرود           جز به قلب نازک زهرا نبود (همان)

حوض کوثر:

علاوه بر آنکه شأن نزول سورۀ کوثر در مقام حضرت فاطمه (س) آورده شده، دربارۀ واژۀ کوثر آورده‌اند: چون بر پیامبر اکرم (ص) آیۀ: «إِنَّا أعطَیناکَ الکَوثَرَ؛ ما تو را [چشمه] کوثر دادیم.» (کوثر / 1) نازل شد، امام علی (ع) پرسیدند: ای رسول خدا! این کوثر چیست؟ حضرت فرمود: نهری است که خداوند به جهت بزرگداشت و گرامیداشت من، به من عنایت کرده است امیرالمؤمنین (ع) گفتند: این نهر، نهر شریفی است! صفات و خصوصیات آن را برای ما بیان کنید! حضرت فرمود: آری‌، ای علی! کوثر نهری است که از زیر عرش خدا جاری است. آبش از شیر سفیدتر، و از عسل شیرین‌تر، و از کره نرم‌تر. و ریگ‌های درونش از زبرجد و یاقوت و مرجان است و علف‌های اطراف آن از زعفران است و خاکش از مشک خوشبو است، پایه‌هایش در زیر عرش خداوند عزوجل است. و در این حال رسول خدا (ص) دست خود را به پهلوی امیرالمؤمنین (ع) زدند و فرمودند: ای علی! این نهر از برای من است! و از برای تو است، و از برای محبان تو که بعد از من می‌آیند.» احمد عزیزی با ترکیب این دو تعبیر به زیبایی حوض کوثر را از چشمۀ اشک حضرت فاطمه زهرا (س) دانسته است:

... باغبان این زمین پیغمبر است               منبع این آب، حوض کوثر است

حوض کوثر چیست؟! اشک فاطمه             ابر می‌گرید ز رشک فاطمه

اشک زهرا (س)، حوض کوثر می‌شود        ساقی این رشک، حیدر می‌شود (عزیزی، 1390)

حضرت زهرا (س) پس از وفات پیامبر (ص):

یکی دیگر از موضوعات پر بسامد در شعر فاطمی شاعران دهۀ شصت، مسئلۀ اندوه حضرت زهرا (س) بعد از وفات پیامبر اسلام (ص) است. آن حضرت پیوسته در غم از دست دادن پیامبر خود و در درجۀ دوم در سوگ وفات پدر بزرگوار خویش لباس غم به تن مبارک خود بپوشانیدند و می‌گفتند:

«کسی که خاک پاک پیامبر (ص) را ببوید سزاوار است تا پایان عمر هیچ عطری را نبوید. بعد از تو یا پدر آن قدر مصائب بر من فرو ریخت که اگر بر روزهای روشن می‌ریخت به صورت شب‌های تیره‌وتار در می‌آمد.» (مکارم شیرازی، 1388)

گریۀ حضرت فاطمه (س)، فقط گریه دختر بر وفات پدر نبود. بعضی تصور می‌کنند آنچه باعث اندوه فاطمۀ زهرا (س) شد عروج روح پدر بوده؛ اما دربارۀ بزرگان دین آنچه قابل توجه می‌نماید آن است که این بزرگواران قبل از هر چیز دغدغۀ دین داشته‌اند.

جان فدای بغض تنها ماندنت                  داغ تلخ از پدر جا ماندنت

چون نگرید چشم زهرا سرخ و تر            در فراق هم پیمبر، هم پدر (عزیزی، 1390)

شاعر در این‌جا گریۀ حضرت فاطمه (س) بعد از وفات پیامبر (ص) را گریۀ دختر بر پدر و گریه بر پیغمبر (ص) خود می‌داند. این دیدگاه نشان‌دهندۀ بینش شاعر نسبت به مسائل دینی را نشان می‌دهد و نگاه سطحی را از وی دور می‌کند.

حضرت زهرا (س) و جبرئیل (ع):

پس از وفات پیامبر مکرم اسلام (ص)، حضرت فاطمه (س) بسیار اندوهگین بودند. کلینی در اصول کافی نوشته است:

«فاطمه (س) بعد از رحلت پیامبر (ص) بیش از هفتاد و پنج روز زنده نمانده‌اند. داغ پدر اندوهی سخت بر قلبش وارد ساخته بود؛ به این جهت جبرئیل پی‌درپی به حضورش می‌آمد و او را در عزای پدر تسلیت می‌گفت؛ خاطر غمین زهرا (س) را تسلی می‌بخشید و از مقام و منزلت پدرش و حوادثی که بعد از رحلت او بر فرزندانش وارد می‌گردید، خبر می‌داد.» (کلینی، بی‌تا)

عزیزی در این خصوص نیز مضمون‌آفرینی می‌کند و به نزول جبرییل بر حضرت فاطمه (س) اشاره می‌کند:

ای تکلم کرده با روح الامین      دختر تجریدی زیتون و تین (عزیزی، 1390)

دفاع از حریم ولایت:

در خطبۀ فدکیه حضرت زهرا (س) علاوه بر مسائل توحیدی به بحث ولایت امیرالمؤمنین (ع) می‌پردازد. در جایی از خطبۀ فدکیه در مورد غصب خلافت امام می‌فرمایند:

«داغ زدید بر غیر شترتان (خلافت) جهان مداری را بدون استحقاق، مرکب‌ سواری خود گردید، در صورتی که مرکب سواری شما نبود و شما لایق سواری آن نبوده و نیستید. عهد پیامبر (ص) (در غدیر خم) نزدیک است و از رحلت پیامبر مدتی سپری نشده است و زخم دل ما هنوز بهبود نیافته. جراحت سینۀ ما التیام نپذیرفت. هنوز محمد (ص) در قبر قرار نگرفته، به دستاویز فتنه و آشوب، غصب خلافت کردید و خویشتن را در فتنه انداختید و کافر شدید. جهنم محیط بر کافران است.» (صدر، 1359)

عزیزی دربارۀ غصب خلافت امیرالمؤمنین (ع) از زبان حضرت فاطمه (س) با پیامبر (ص) سخن می‌گوید:

ای پدر این امتان را وا منه                     ابن عم خویش را تنها منه

سایۀ سبز رسالت بی‌تو نیست                رنگ بر روی عدالت بی‌تو نیست

بی تو فرق عدل را شق می‌کنند               غصب حق ما به ناحق می‌کنند (عزیزی، 1390)

فدک:

یکی از ظلم‌هایی که در حق خاندان پیامبر (ص) روا داشته‌اند، غصب زمینی به نام فدک بوده است. فدک جزء تصرفاتی است که پیامبر در آن از نیروی نظامی استفاده نکرده است؛ زیرا ساکنین فدک وارد جنگ نشدند و با پیامبر (ص) آشتی کردند. آنچه در تاریخ آمده این است که یکی از بهانه‌های ابوبکر و عمر برای غصب فدک آن است که فدک جزء بیت‌المال و متعلق به تمام مسلمین است. مسئلۀ قابل توجه آن است که «مبارزۀ فدک در حقیقت، یک مبارزۀ مالی صرف نبود. چهره‌های سیاسی و حکومتی داشته و طرح فدک در راستای مبارزه با حاکمان آن زمان قلمداد می‌شده است». (حسینیان قمی، 1379)

احمد عزیزی دربارۀ شدت تأسف و اندوه جریان فدک در کتاب کفش‌های مکاشفه آورده است:

وسعت این زخم بیش از خواب‌هاست           این فدک تا ماورای آب‌هاست

این فدک گاهی گلیم پاره‌ای است                 گاه تصنیف گل آواره‌ای است (عزیزی، 1390)

هجوم به خانۀ حضرت فاطمۀ زهرا (س):

یکی از اتفاقات تلخ در تاریخ زندگانی ائمۀ اسلام، هجوم به خانۀ حضرت امیرالمؤمنین علی (ع) و حضرت فاطمه (س) است. این واقعه که بعد از وفات پیامبر (ص) و در پی غصب خلافت امیرالمؤمنین (ع) و روی کار آمدن ظالمانۀ ابوبکر و توسط عمربن خطاب انجام شده، یکی از ظالمانه‌ترین اقدامات دشمنان رسول‌الله (ص) بوده است. در تاریخ آمده که گفته شد:

«ای عمر در این خانه فاطمه است. گفت باشد» یعنی اعتنایی به سوخته شدن فاطمه (س) و فرزندان و همسرش که مورد آیۀ تطهیر و مودت‌اند، نیست و اهمیتی ندارد. (دستغیب شیرازی، 1354)

احمد عزیزی از فاجعۀ آتش زدن خانۀ وحی به احتراق لاله تعبیر می‌کند:

عشق من پاییز آمد مثل پار                   باز هم ما بازماندیم از بهار

احتراق لاله را دیدیم ما                       گل دمید و خون نجوشیدیم ما

باید از فقدان گل خون جوش بود         در فراق یار مشکی‌پوش بود (عزیزی، 1390)

شهادت مظلومانه و قبر مخفی حضرت صدیقه طاهره (س):

یکی از رفتارهای شاخص حضرت فاطمه (س) وصیت ایشان به حضرت امیرالمؤمنین (ع) بوده است. بانوی برتر اسلام در آخرین روزهای عمر شریف خود از همسر بزرگوارشان خواستند تا پس از مرگ شبانه بدن ایشان را دفن کنند. این وصیت کاملاً رنگ و بوی سیاسی داشته است.

«حضرت زهرا (س) با وصیت خود مانع از آن شدند که ابوبکر به عنوان خلیفه بر جنازۀ مطهر ایشان نماز بخواند. این خود نشان‌دهندۀ آن است که آن حضرت، ابوبکر را به عنوان خلیفه قبول نداشته‌اند. به طور یقین حضرت زهرا (س) با این کارشان می‌خواستند باری دیگر همانند جریان فدک مبارزه‌ای تازه را با وصیّت‌نامۀ سیاسی خویش شروع کنند که ضربه سهمگینی به حکومت وارد سازند». (خشاوی، 1378)

گذشته از تدفین شبانۀ دختر پیامبر (ص)، یکی از بارزترین نشانه‌های مظلومیت فاطمه (ع) مخفی بودن قبر آن بانوی یگانۀ اسلام است و امیرالمؤمنین (ع) مخصوصاً آن قبر مطهر را پنهان کردند تا این نشانه تا قیامت باقی بماند؛ نشانه‌ای که بیانگر مظلومیت خاندان پیامبر (ص) است.

شیعه یعنی کشف یک قتل فجیع           شیعه یعنی دفن یک گل در بقیع

این دل یاس است و روح یاسمین        این امانت را امین باش ای امین (عزیزی، 1390)

در جایی دیگر، عزیزی به این منظر اینگونه نگاه می‌کند:

گریه کن زیرا که دخت آفتاب               بی‌خبر باید بخوابد در تراب

نیمه شب دزدانه باید در مغاک              ریخت بر روی گل خورشید خاک (همان)

حضرت زهرا (س) و فرزندان ایشان:

روایات بسیاری دربارۀ آگاه بودن حضرت زهرا (س) از اتفاقات پس از شهادت ایشان و حوادث عاشورا وارد شده است. احمد عزیزی در اشعاری که دربارۀ حوادث عاشورا سروده، به روایتی که دربارۀ ندای حضرت زهرا (س) در صحرای کربلاست اشاره می‌کند:

پنبه‌های آل سفیان رشته شد                 گلشن یاسین به خون آغشته شد

وه! چه فریادی ز صحرا می‌رسد           از زمین آواز زهرا می‌رسد (عزیزی، 1368)

یا در کتاب مکشافه این چنین دامن زهرا (س) را بهار نینوا می‌داند:

دامن زهرا (س)، بهار نینواست             لاله خون پرورده‌ای از این هواست

به‌به از پیوند یاس و نسترن                هم حسین این‌جا شکوفد هم حسن (عزیزی، 1390)

عمر کوتاه حضرت زهرا (س):

همچنان که دربارۀ بسیاری از تواریخ مربوط به قبل از هجرت پیامبر (ص) به مکه اختلافات فراوانی بین علمای شیعه و سنی است. دربارۀ تاریخ شهادت و مدت عمر آن بانوی بزرگ اسلام اختلافات فراوانی وجود دارد؛ اما قول مشهور آن است که عمر حضرت صدیقۀ شهیده (س) هجده بوده است.

یکی از تعابیری که در اشعار فاطمی کم‌تر به چشم می‌خورد، موضوع سن حضرت فاطمه (س) هنگام شهادت ایشان است. عزیزی از معدود شاعرانی است که به این مضمون پرداخته است:

ای گل با اشک خونین‌تر شده‌ای به هجده سالگی پرپر شده

یاس یک شب را گل ایوان ماست             یاس تنها یک سحر مهمان ماست

بعد روی صبح پر پر می‌شود                راهی شب‌های دیگر می‌شود (همان)

امام علی (ع) بعد از شهادت حضرت زهرا (س):

مصیبت شهادت حضرت فاطمه (س) آن‌سان سخت بود که علی (ع) از سوز دل خود سخن می‌گوید:

«چون فاطمه (ع) درگذشت. امیرالمؤمنین او را پنهان به خاک سپرد و آثار قبر او را از میان برد. سپس رو به مزار پیغمبر کرد و گفت: ای پیغمبر خدا! از من و از دخترت که به دیدن تو آمده و در کنار تو زیر خاک خفته است، بر تو درود باد! خدا چنین خواست که او زودتر از دیگران به تو بپیوندد. پس از او شکیبایی من به پایان رسیده و خویشتن‌داری من از دست رفته؛ اما آن‌چنان که در جدایی تو صبر را پیشه کردم، در مرگ دخترت نیز جز صبر چاره ندارم که شکیبایی بر مصیبت سنت است». (شهیدی، 1393)

عزیزی در این ابیات با لحنی اندوهناک از مصیبت حضرت فاطمه (س) و غوغایی که در دل علی (ع) به پا شده سخن می‌گوید:

داغ عطر یاس زهرا زیر ماه                      می‌چکانید اشک حیدر را به چاه

عشق معصوم علی یاس است و بس          چشم او یک چشمه احساس است و بس

گریه آری گریه چون ابر بهار                   بر کبود یاس و سرخ نسترن

مدفن این ناله غیر از چاه نیست             جز دو کس از قبر او آگاه نیست (عزیزی، 1390)

ارادت به حضرت زهرا (س):

یکی از مضامین پر کاربرد در اشعار آیینی، ابراز ارادت و مدح و ثنای آن بزرگواران است. عزیزی نیز همچون دیگر شاعران متعهد در بعضی ابیات به مدح و ستایش این بانوی نمونه پرداخته است:

ناز آن چشمی که زهرا باورست               وای بر چشمی کی به زهرا ترست! (همان)

مضامین مبهم:

در میان ابیات بررسی شده در این مقاله، ابیاتی مبهم به چشم می‌خورد. ابیاتی که برای نگارنده قابل تحلیل نبود. از جمله این ابیات این بیت از عزیزی در کتاب کفش‌های مکاشفه است:

ای ز نامت گل چمن آرا شده                             هاجر از اندوه تو سارا شده (همان)

در این بیت منظور شاعر از سارا شدن هاجر به خوبی معین نیست.

نتیجه‌گیری:

شعر فاطمی یکی از شاخه‌های شعر آیینی است که در آن به مسائل مربوط به زندگی حضرت فاطمه (س) پرداخته می‌شود.

این نوع از شعر آیینی تا قبل از پیروزی انقلاب اسلامی چندان مورد توجه شاعران قرار نگرفته بود. با پیروزی انقلاب اسلامی و با گسترش فرهنگ اسلامی، شاعران متعهد به سرودن اشعار مذهبی بخصوص اشعار فاطمی علاقه نشان دادند. احمد عزیزی در میان شاعران مطرح پس از انقلاب و در دوران دفاع مقدس، یکی از شاعران شاخص در به‌کارگیری مضامین نو در شعر فاطمی است. عزیزی بیش از دیگر شاعران معاصر به روایات وارد شده دربارۀ حضرت فاطمه (س) توجه نشان داده است. به عنوان مثال تعبیر یاس برای نخستین بار در اشعار احمد عزیزی به نظم درآمد.

یاس بوی حوض کوثر می‌دهد                عطر اخلاق پیمبر می‌دهد

حضرت زهرا دلش از یاس بود               قطره‌های اشکش از الماس بود

اشک می‌ریزد علی مانند رود                  بر تن زهرا، گل یاس کبود

یا تعبیری نو در مورد حوض کوثر که احمد عزیزی با نگاهی متفاوت حوض کوثر را از چشمۀ اشک حضرت زهرا (س) دانسته است:

حوض کوثر چیست؟! اشک فاطمه            ابر می‌گرید ز رشک فاطمه

اشک زهرا (س)، حوض کوثر می‌شود       ساقی این اشک، حیدر می‌شود

در اشعار فاطمی، کم‌تر دیده شده که به عمر هجده سالۀ دختر پیامبر (ص) اشاره شود؛ اما عزیزی در این مقام نیز از دیگران شاخص‌تر عمل می‌کند و ابیاتی در این مضمون می‌سراید.

ای گل با اشک خونین‌تر شده                  ‌ای به هجده سالگی پرپر شده

یاس یک شب را گل ایوان ماست             یاس تنها یک سحر مهمان ماست

یکی دیگر از مضامین نابی که عزیزی در دهه‌های معاصر پیش از همه آن را در اشعار خود به کار برده، مربوط به نزول جبرئیل بر آن حضرت است:

ای تکلم کرده با روح الامین                    دختر تجریدی زیتون و تین

با توجه به نکات ذکر شده می‌توان گفت عزیزی از کسانی است که در دوران معاصر باعث تقویت شعر فاطمی شده است. مضامین به کار رفته در اشعار این شاعر تا اندازه‌ای رنگ و بوی تازگی دارد و این خود به گسترش فرهنگ فاطمی و شعر آئینی کمک شایانی می‌کند. امید است با گسترش قلمرو شعر آئینی و توجه شاعران جوان به این نوع شعر زمینۀ تقویت و رشد روزافزون این نوع شعر فارسی بیش از پیش فراهم شود.

منابع:

1. آئینه‌وند، صادق، 1387، ادبیات سیاسی تشیع، تهران: نشر علم.

2. امین‌پور، قیصر، 1365، ظهر روز دوازدهم، تهران، انتشارات برگ.

3. حسینیان قمی، مهدی، 1379، زخم خورشید (کاوشی در زندگی حضرت زهرا)، مقدمه آیت‌الله سید محمدحسن مرتضوی لنگرودی، تهران، امیرکبیر.

4. دستغیب شیرازی، سید عبدالحسین، 1354، زندگی‌نامۀ صدیقۀ کبری (س)، شیراز: انتشارات علمیه اسلامیه.

5. شهیدی، سید جعفر، 1393، زندگی حضرت زهرا (س)، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.

6. صدر، محمدباقر، نقش تاریخی و سیاسی فدک: همراه با متن کامل خطبه حضرت زهرا (س)، مشهد: انتشارات فدک، 1359.

7. عزیزی، احمد، 1368، شرجی آواز، تهران: برگ.

8. ...........، 1390، کفش‌های مکاشفه، چاپ چهارم، تهران: المهدی.

9. کلینی، محمدبن یعقوب، بی‌تا، اصول کافی، جلد سوم، شیراز: انتشارات علمیه اسلامیه.

10. رسولی محلاتی، سید هاشم، 1381، زندگانی حضرت فاطمه (س)، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.

11. مکارم شیرازی، ناصر، 1388، زهرا (ع) برترین بانوی جهان، قم: انتشارات سرور.

12. رضوانی، محسن، بررسی مختصات سبک هندی در شعر فارسی معاصر، خوشدل تهرانی، سهراب سپهری، احمد.

13. خشاوی، شهین، 1378، زندگانی سیاسی حضرت زهرا سلام الله علیها، تهران: نشر عابد.

منبع: سیویلیکا


:پانوشت

[1]. کارشناس ارشد ادبیات پایداری دانشگاه یزد.

[2]. استادیار گروه ادبیات فارسی دانشگاه یزد.

Print
2581 Rate this article:
No rating

Leave a comment

Name:
Email:
Comment:
Add comment

ادبیات

معارف

دیگر علوم انسانی

ارتباط با ما


چارت سازمانی
نشانی:تهران, خیابان بهارستان , خیابان صفی علی شاه , کوچه درویش , پلاک 6 تلفن: 02177687441
تلفن و تلگرام مسوول ثبت نام کارگاه ها: 09399990190

Bayat.Dr@gmail.com :مدیر سایت

همکاری با ما


هر بزرگواری که تخصصی مرتبط با علوم انسانی شیعی داشته باشد (دانشجوی ارشد به بالا)، پس از مصاحبه‌ای کوتاه می‌تواند نوشته‌هایش را در این سایت منتشر کند و به شرط پرکاری صفحه‌ای شخصی در سایت داشته باشد.

هدف و روش ما


ما هر گونه تعصب و پیش داوری را مانع کار علمی می‌دانیم. نام‌ها و عناوین و نیز اقوال مشهور راه را بر نقد و مطالعۀ علمی ما نمی‌بندد.

ما بهترین راه دفاع از عقیده را کار دقیق و درست علمی می‌دانیم.

دربارۀ ما


گروهی دانشجویی هستیم که دربارۀ ادبیات و فرهنگ شیعی تحقیق می‌کنیم. دامنۀ تحقیق ما تمام علومی است که به نحوی می‌تواند به ادبیات و فرهنگ شیعی کمک کند؛ علومی مثل قرآن و حدیث، تاریخ، کلام، عرفان، فلسفه، هنر و ...

کلیه حقوق این وب سایت متعلق به به سایت سلیس می باشد.

طراحی شده توسط DnnTeam.com