معرفی کتاب: پژوهشی نو در بازشناسی مقتل سیدالشهداء علیه السلام

معرفی کتاب: پژوهشی نو در بازشناسی مقتل سیدالشهداء علیه السلام

اعظم نوری نیا

شناسنامه:

نام کتاب: پژوهشی نو در بازشناسی مقتل سیدالشهداء (معرفی روایت‌های صحیح و ضعیف در انقلاب عاشورا)

پدیدآورنده: ناصر زارعی

ناشر : تهران، تربت

تعداد صفحات : 473

قطع : وزیری

سال انتشار: 1391

 

درآمد

کتاب‌های بسیاری در باب واقعۀ کربلا نوشته ‌شده‌اند. کتاب‌هایی که پیش و پس از این واقعه را از دیدگاه‌های تاریخی روایت می‌کنند. از جملۀ آنها نگارش مقتل‌های گوناگون است که در آن به شرح جزئیات واقعۀ عاشورا و حتی سخنان حاضران در آن محل به شکلی خاص پرداخته‌است. نگارش مقتل از قرن‌ها پیش سابقه داشته است.

در نگارش مقتل‌ها، آنچه کمتر بدان توجه می‌شود، انحرافات تاریخی و گاه جسارت‌هایی است که به اهل بیت نسبت می‌دهند و جای متنی که سره و ناسرۀ این مطالب را، با استفاده از متون صحیح، مشخص کند بسیار خالی است.

کتاب «پژوهشی نو در بازشناسی مقتل سیدالشهدا» شاید تا حدودی بتواند به این نیاز تاریخی پاسخ دهد. دغدغۀ نویسنده در این اثر، با توجه به عنوان فرعی آن، شناخت روایت‌های صحیح و ضعیف در باب این واقعۀ تکرارنشدنی و تأثیرگذار تاریخ است. با توجه به اینکه جامعۀ مداحان، از رسانه‌های تأثیرگذار در ذکر وقایع مذهبی به‌ویژه واقعۀ کربلا هستند، نویسنده در مقدمه ذکر می‌کند که این کتاب را به درخواست چند تن از مداحان نوشته است.

معرفی اجمالی کتاب

کتاب در شش فصل تنظیم شده است:

فصل اول: از مرگ معاویه تا ورود سیدالشهدا به کوفه

فصل دوم: از دعوت کوفیان از امام تا دشمنی شمر

فصل سوم: از عصر تاسوعا تا سرانجامِ سیاهی‌ لشکرهای عمر سعد

فصل چهارم: از شام غریبان در کربلا تا مسلمان شدن راهب به وسیلۀ سرِ امام

فصل پنجم: ورود کاروان اهل بیت به شهر شام تا ذکر نمونه‌هایی از تحریفات معنوی

فصل ششم: تقویم مناسبت‌های مذهبی و ذکر منابع

ویژگی‌های کتاب از نظر نویسنده

نویسنده در مقدمۀ اثر، چند ویژگی برای اثرش ذکر کرده است که ما در ادامه همراه با ذکر این موارد، نمونه‌هایی را از متن کتاب می‌آوریم. این موارد به اختصار از این قرار است:

1.      آوردن مطالب مورد اختلاف و متفاوت مقتل‌ها (مطالب تکراری به دلیل جلوگیری از اطالۀ کلام آورده نشده است.)

2.      حفظ توالی تاریخی اتفاقات

3.      جمع‌آوری روایت‌ها و دسته‌بندی آنها و گرفتن نتیجۀ منطقی از آن (به عنوان نمونه در این کتاب، بازگشت کاروان اسرا در اربعین اول به کربلا، طبق محاسبۀ مسافت و اتفاقات متقن تاریخی، ناصحیح دانسته شده است) (زارعی،1391 : 330).

4.      آوردن اسامی و سخنان و خطابه‌های عربی با اِعراب برای جلوگیری از خوانش نادرست

5.      مشخص شدن روضه‌های ضعیف از غلط با درج یکی از این دو شکل:

الف) روضه‌هایی که خلاف آن در مقاتل آمده و باصراحت اعلام شده که جزء تحریفات است؛ مانند بوسیدن رگ‌های بریده امام به‌وسیلۀ حضرت زینب.

(نویسنده در صفحۀ 293 کتاب مطرح کرده است که بوسیدن رگ‌های بریده امام به‌وسیلۀ حضرت زینب در هیچ یک از مآخذ ما نیست. منظور نویسنده از مآخذ ما، درواقع مطالب درست مقاتل است؛ نه منابعی خاص. در ادامه گفته شده «در بعضی کتب امروزی آن را به معالی‌السبطین استناد داده‌اند اما در آن کتاب هم سندی ارائه نشده، بلکه با عبارت «در بعضی از مقاتل نقل شده» (زارعی: 293) استناد داده شده است! متأسفانه تعیین نشده کدام مقتل!).

ب) روضه‌هایی که در مقاتل نیامده نیز با این عنوان که"در هیچ یک از مآخذ ما نیامده" نقل شده‌اند. بسیاری از این موارد از قرن دهم به بعد، بدون ذکر هیچ‌گونه منبعی آورده شده است.

6.      در این اثر سعی شده به فلسفه و مفاهیم سخنان اهل بیت بیشتر توجه شود و کاربرد آن در زندگی امروزی مورد توجه قرار گیرد.

7.      نکتۀ دیگری که سعی شده در این اثر مورد توجه قرار گیرد، نگرشی امام‌شناسانه به مقاتل است. این نکته یکی از ملاک‌های شناخت روایت‌های تاریخی صحیح و ناصحیح است.

8.      نویسنده طبق معمول برخی مقاتل، اشعاری میان مطالب کتاب، اغلب به فراخور موضوع، آورده است. البته اشعار اغلب، فارسی و همۀ آنها از دیوان شاعران معاصر برگزیده شده‌اند.

روش تألیف کتاب

نویسنده دربارۀ روش تألیف کتاب در مقدمه ذکر می‌کند که در بخش‌هایی که مقاتل صرفاً از نظر واژگانی اختلاف دارند، تا جایی که مطلب نادرست نشود، از این اختلاف‌ها صرف نظر شده است.

برای ترجمۀ متن‌های عربی از کتاب‌های بسیاری استفاده شده و روش ترجمۀ محتوایی برگزیده شده است.

مأخذ مطالبی که از مقاتل گوناگون نقل شده، با ذکر شمارۀ صفحه و شمارۀ جلد در پاورقی آورده شده است.

نوشته‌ها و نظرات نویسنده در قلاب می‌آید تا از متن کتاب و سایر نقل‌قول‌ها متمایز شود.

معرفی تفصیلی کتاب

نویسنده متن اصلی کتاب را با مرگ معاویه و خروج امام حسین(ع) از مدینه آغاز می‌کند و با ورود کاروان اهل بیت به مدینه، متن اصلی کتاب را به پایان می‌برد.

در فصل آخر کتاب نیز،  به معرفی کتب تحریف‌شده و ضعیف پرداخته است و خوانندگان را حتی در مواجهه با کتاب‌های بزرگانی چون سید بن طاووس، علامه مجلسی، علامه بیرجندی و... به توجه به سه نکته دعوت می‌کند که به نظر نکاتی مهم و قابل توجه در مواجهه با هر کتاب علمی است:

·        هیچ مطلبی از هیچ کتابی بدون سند صحیح نیست.

·        مآخذ کتاب‌ها باید از کتاب‌های دسته اول تاریخی یا حداقل کتب مرتبط باشد.

·        اگر مطالب چنین مآخذی (مورد دوم) ضعیف بود، در کتاب‌های دیگری نیز، مطلب جستجو شود.

نقد کتاب

·        اینکه نویسنده در ابتدای اثر، ویژگی‌ها و روش تألیف آن را، به تفصیل، شرح می‌دهد یکی از نقاط قوت اثر حاضر است. خواننده در ابتدا می‌داند با چه اثری روبه‌روست و این اثر با چه انگیزه و شیوه‌ای نوشته شده است. این مطلبی است که جای آن در بسیاری از مقدمه‌های کتاب‌های جامعۀ دانشگاهی ما خالی است؛ چه رسد به پژوهش‌های تاریخی- مذهبی!

·        نویسنده خود در مقدمۀ کتاب ذکر می‌کند که این اثر، برای مداحان نوشته شده است تا روایات صحیح را از ناصحیح تشخیص دهند و مرجع واحدی برای نقل وقایع عاشورا در اختیار داشته باشند. به همین دلیل به برخی مطالبی که در روضه‌ها کمتر مورد استفاده قرار می‌گیرد، توجه شایانی نشده و به شکلی گذرا به آن اشاره شده است؛ البته نویسنده مثالی برای این مورد ذکر نکرده است. این نکته را شاید بتوان یکی از نقص‌های کتاب دانست که آن را تا حدودی از داشتن مؤلفه‌های یک اثر علمی تهی می‌کند. بهتر بود نویسندۀ محترم با توجه به زحمت، دقت و زمانی که برای این کار صرف کرده‌ است، از این موارد نیز به سادگی عبور نمی‌کرد.

·        نکتۀ دیگری که در این کتاب جلب توجه می‌کند، آوردن اشعار آیینی معاصر در بین مطالب تاریخی است. این کار نویسنده دو حُسن دارد: یکی آشنایی خوانندگان با شاعران آیینی معاصر و دیگر استراحت و تنوعی برای خواننده پس از مطالعه و تفکر در باب گزارش‌های تاریخی.

درضمن، نویسنده این نکته را هم ذکر می‌کند که اشعاری انتخاب شده‌اند که با وقایع تاریخی، تضادی نداشته باشند و در آن‌ها جسارتی به اهل بیت نشده باشد؛ (نکته‌ای که متأسفانه در بسیاری از مداحی‌ها رعایت نمی‌شود.)

به هر حال نویسنده نهایت تلاش خود را در پدید آوردن اثری درخور به خرج داده است و تاحدود زیادی هم موفق بوده است. مطالعۀ این کتاب را به تمامی پژوهشگران و علاقه‌مندان کتاب‌های پژوهشی مذهبی توصیه می‌کنیم.

بخش‌هایی از متن کتاب

«عمر بن سعد سرهای شهدا را قبل از حرکت کاروان اسرا به نزد ابن زیاد فرستاد. در مورد وضع کاروان  اسرا هم نوشته‌اند که آن‌ها را بر شتران بی‌جهاز، بدون تشکچه و بی‌پرده و حجاب محمل، و با روی باز سوار کردند. [ دقت کنید با روی باز نه با سرِ عریان و باز. مقنعه (معجر) در عرب چند لایه داشته که یک لایۀ آن پارچه‌ای بوده که به روی صورت می‌افتاده است. هم اکنون نیز در برخی نقاط ایران بعضی از بانوان و در کشور عربستان پنجاه درصد زنان این‌گونه حجاب دارند.]» (ص290 و 291).

«... امام زمان نیز در زیارت ناحیۀ مقدسه می‌فرمایند خون گریه می‌کنم برای همان چیزی است که حضرت زینب (س) هم در خطبۀ تاریخی‌شان در کاخ یزید از آن به عنوان یک مصیبت یاد کردند و فرمودند: وَ اَبدَیتَ وُجوهَهُنَّ تَحدو بِهِنَّ الاَعداءُ مِن بَلَد الی بَلَد؛ دختران رسول خدا را با چهرۀ باز، شهر به شهر چرخاندند و در انظار مردم قرار گرفتند» (ص 304و 305).

معرفی یک گزارش ضعیف

 در بعضی از کتب مقاتل به نقل از مسلم گچکار آمده است: اسرا را در چهل محمل و هودج وارد کوفه کردند. مردم به کودکان، نان و خرما صدقه می‌دادند؛ ام کلثوم نان و خرما را از دست بچه‌ها گرفتند و گفتند صرقه بر ما اهل بیت حرام است؛ سپس سر مبارک امام حسین(ع) را مقابل محمل حضرت زینب (س) بردند، دختر علی یک لحظه از خود بیخود شد و چنان سر به چوب محمل زد که خون از زیر مقنعه جاری شد. این خبر در منتهی‌الامال، نفس‌المهموم و ناسخ‌التواریخ به استناد علامه مجلسی آمده است، در بحارالانوار نیز با عبارت «در برخی کتب معتبر دیدم» استناد شده است؟! در دو کتاب اربعین الحسینیه و تحریف شناسی عاشورا تصریح شده که این روضه، اولین بار در کتاب نورالعین منسوب به اسفراینی آمده است (نویسنده در انتهای کتاب، دلایلی را برای غیر قابل استناد دانستن این  کتاب، ذکر می‌کند) از این رو محققین و علمای اهل فن در کتب خود این گزارش را ضعیف خوانده و سر به چوبۀ محمل زدن حضرت زینب (س) را بعید می‌دانند. یکی از دلایل هم این است که ذکر محمل و هودج در هیچ گزارش دیگری نیامده و مغایر گزارش‌هایی است که اهل بیت را بر شتران بی‌جهاز و بی‌تشک به کوفه آوردند. بعضی در ادامه این گزارش ضعیف می‌گویند که وقتی حضرت زینب (س) در حال صحبت با سرِ امام بودند، دختر امام به عمه‌اش گفت: این سرِ کیست؟ ... و یا آنکه می‌گویند نان و خرما صرقه نبوده و نذر ام حبیبه بوده؛ سپس ام حبیبه به خدمت حضرت زینب (س) آمد و ... که چنین چیزی در مقاتل نیامده و دروغ است (ص 306 و 307).

Print
6165 Rate this article:
4/0

Leave a comment

Name:
Email:
Comment:
Add comment

ادبیات

معارف

دیگر علوم انسانی

ارتباط با ما


چارت سازمانی
نشانی:تهران, خیابان بهارستان , خیابان صفی علی شاه , کوچه درویش , پلاک 6 تلفن: 02177687441
تلفن و تلگرام مسوول ثبت نام کارگاه ها: 09399990190

Bayat.Dr@gmail.com :مدیر سایت

همکاری با ما


هر بزرگواری که تخصصی مرتبط با علوم انسانی شیعی داشته باشد (دانشجوی ارشد به بالا)، پس از مصاحبه‌ای کوتاه می‌تواند نوشته‌هایش را در این سایت منتشر کند و به شرط پرکاری صفحه‌ای شخصی در سایت داشته باشد.

هدف و روش ما


ما هر گونه تعصب و پیش داوری را مانع کار علمی می‌دانیم. نام‌ها و عناوین و نیز اقوال مشهور راه را بر نقد و مطالعۀ علمی ما نمی‌بندد.

ما بهترین راه دفاع از عقیده را کار دقیق و درست علمی می‌دانیم.

دربارۀ ما


گروهی دانشجویی هستیم که دربارۀ ادبیات و فرهنگ شیعی تحقیق می‌کنیم. دامنۀ تحقیق ما تمام علومی است که به نحوی می‌تواند به ادبیات و فرهنگ شیعی کمک کند؛ علومی مثل قرآن و حدیث، تاریخ، کلام، عرفان، فلسفه، هنر و ...

کلیه حقوق این وب سایت متعلق به به سایت سلیس می باشد.

طراحی شده توسط DnnTeam.com