مرغ شباویز، مسمط در نعت حضرت فاطمۀ زهرا علیها السلام

مرغ شباویز، مسمط در نعت حضرت فاطمۀ زهرا علیها السلام

رضا بیات

شناسنامۀ کتاب:

نام کتاب: مرغ شباویز (مسمط در نعت صدیقۀ کبری، انسیۀ حوراء، حضرت فاطمۀ زهرا سلام الله علیها)

سراینده: حکیم صفای اصفهانی

تحقیق و تعلیق: حسین درگاهی

ناشر: شمس الضحی

چاپ اول: 1384

قطع: رقعی

تعداد صفحات: 72

 

معرفی کتاب:

حکیم صفای اصفهانی (1269- 1322ق) از علمای عصر قاجار است که در شعر نیز طبع آزموده و دیوانی دارد. استاد درگاهی، محقق و شارح اثر، مدعی است که مسمط حکیم صفایی عمیق‌ترین شعری است که در مدیحۀ حضرت فاطمه علیها السلام سروده شده است. مسمط مسدس صفای اصفهانی 32 بند است و مجموعاً 96 بیت دارد و کتاب 72 صفحه‌ای مرغ شباویز تماماً به شرح دشواری‌های لفظی و دقایق و ظرایف معرفتی شعر اختصاص دارد.


معرفی شاعر:

در این بخش سه ارجاع ما را از نگارش بی نیاز می‌کند:

مقدمۀ کتاب مرغ شباویز به قلم حسین درگاهی

مقالۀ « تأملی بر سبک دیوان حکیم صفای اصفهانی» به قلم اکرم، ناهید و پریسا مصفا

مدخل «صفای اصفهانی» در ویکی پدیا


 

متن شعر:

برخاست به آئین کهن مرغ شب آویز                  ای ترک ختا، خیز به طبع طرب انگیز

بر بند طرب را زین، بر توسن شبدیز                   کن جام جم از گوهر می، مخزن پرویز

ای خطّ تو پاکیزه‌تر از سبزۀ نوخیز                      بر سبزۀ نو، خیز که شد باغچه مینو

 

بنهاد به سر گلبن نو، اختر جمشید                      تابید ز گل بر فلک باغچه، ناهید

بگشای در میکده یعنی در امّید                          بردار ز رخ پرده که تا دیدۀ من دید

چون روی تو رخشنده ندیدم من، خورشید            چون موی تو آشفته ندیدم من، هندو

 

بگذشت مه آذر و پیش آمد آزار                        ابر آمد و بیژادۀ تر ریخت به کهسار

باد آمد و بگشود در دکّۀ عطّار                          آراسته شد باغ چو روی بت فرخار

نرگس که بود پادشه کوچه و بازار                      زد خیمۀ سلطانی در برزن و در کو

 

دانی به چه می‌ماند ارکان دمن را                       از لالۀ نعمانی تر، کان یمن را

ای ترک ختایی که بلایی دل من را                     ای موی تو بشکسته بها مشک ختن را

از لالۀ می تازه کن آثار کهن را                         ای روی و برت تازه تر از لالۀ خودرو

 

آراست به تن باغ ز دیبا سلب نو                       خورشیدِ گل افکند به چار ارکان پرتو

از ماه سمن بر مه و خورشید رسد ضو                 دهقانِ سمن‌زارِ من است اختر شبرو

گلبن به سر باغ نهاد افسر خسرو                       نسرین بپراکند، به گل مخزن منکو[1]

 

ای ماه من ای چون تو نیاراسته مانی                    تو اوّل و خورشیدِ بلند، اختر ثانی

شد خاک سیه از گل سوری زَرِ کانی                   ای لعل تو شاداب‌تر از سنگ یمانی

کو بادۀ چون سودۀ یاقوت رمانی                        در ده که زد از سرو سهی فاخته کوکو

 

سارو[2] به سر سرو دم از دین بهی زد                   با زیرستا[3] بر زبر سرو سهی زد

طاووسِ سرا نوبت نوروز مهی زد                      هدهد به سر از پر، علم پادشهی زد

بلبل غزلی خواند و بدو راه رهی زد                    آباد بد آن مرغ غزل‌خوانِ غزل‌گو

 

ماهی چو تو، من دلبر جانانه ندیدم                     شاهی چو تو، در برزن و کاشانه ندیدم

ترکی چو تو، در تبّت و فرغانه ندیدم                  رندی چو تو، در مسجد و میخانه ندیدم

هر دل که من از عشق تو دیوانه ندیدم                 دل نیست جمادی است گران سنگ ترازو

 

بر روی فرو هشته، سر زلف تو زنجیر                 زنجیر تو بگسسته مرا رشتۀ تدبیر

مفتونِ سرِ زلفِ جوانت فلک پیر                        مویی که توان بست بدو پنجۀ تقدیر

زلفی که چو پرواز گرفت از پی نخجیر                زد بر دل سودا زده چون باز به تیهو

 

روزی که در میکدۀ عشق گشادند                       بر من رقم بندگی عشق تو دادند

جان و دل سودایی‌ام از عشق تو زادند                 اینست که بس پاک‌رو و پاک‌نهادند

در بادیۀ عشق تو هم‌پویۀ بادند                          ور گرگ هوا حمله کند هم تک آهو

 

خورشید چو رویت به سما و به سمک نیست         چون روی تو پیداست که خورشید فلک نیست

از حسن تو در سینۀ عشاق تو شک نیست             شور لب شیرین تو در کان نمک نیست

ای زادۀ انسان که به خوبیت ملک نیست               از عشق تو برپاست به کونین هیاهو

 

ابر هنری گوهر تر ریخت به هامون                     از خاک برون آمد گنجینۀ قارون

مرغ از زبر شاخ زند گنج فریدون[4]                     ای روت چو آئینۀ اسکندر ایدون

در پیش غم از بادۀ چون عقل فلاطون                  آراسته کن سدّی چون رای ارسطو

 

قمری به کلیسای چمن راهب ترساست               زنّار به گردن پی تعظیم کلیساست

این بلبل شوریده چو ناقوس به آواست                ای ماه مسیحی که اسیرت همه دلهاست

آن شیشه که مرغ طرب بزم مسیحاست                پیش آر که زد مرغ چو نصرانی مولو[5]

 

ای گوهر یکدانه بریز از خُم لاهوت                    در ساغر بلّور صفا سودۀ یاقوت

مرغ ملکوت است زجاجی که دهد قوت              قوت جبروتی‌ست که در خطّۀ ناسوت

نوشم می مدحِ گهرِ نُه یمِ فرتوت                       صدّیقۀ کبری صدف یازده لؤلؤ

 

مشکات چراغ ازلی مهبط تنزیل                        خوانندۀ تورات و سرایندۀ انجیل

دانندۀ اسرار قِدَم بی دم جبریل                          فیّاض بری از علل و رسته ز تعطیل

مولود نبوّت که به طفلی شده تکمیل                    تولید ولایت که به سفلی زده پهلو

 

انسیّۀ حورا سبب اصل اقامت                           اصلی که ببالید بدو نخل امامت

نخلی که ز تولید قدش زاد قیامت                      گنجینۀ عرفان، گهر بحر کرامت

در باغ نبی طوبیِ افراخته قامت                         در ساحت بستانِ ولی سرو لب جو

 

سرِّ سند کل، اثر صادر اول                              نُه عقل درین یک اثر پاک معطّل

نفس فلک پیر درین مرحله مختل                      برتر بودش پایه ز موهوم و مخیّل

بالاتر ازین چار خشیجان بهی، بل                      صد مرتبه بالاتر از این گنبد نه تو

 

این گنبد نه توی بدان پایه نباشد                        این عقل و خیالات بدان مایه نباشد

آن را که ز خورشید فلک سایه نباشد                   بر عرش به جز نورش، پیرایه نباشد

قطبی که کراماتش اگر دایه نباشد                       نَز معجزه پیداست علامت نه ز جادو

 

مرآت خدا عالمۀ نکتۀ توحید                            کش خیمۀ عصمت زده بر عرصۀ تجرید

آن جلوه که بالذّات برون است ز تحدید               مولود محمّد که بدان نادره تابید

ذات احدی، کرد پدید این سه موالید                   این چار زن حامله وین هفت تنِ شو

 

بالای مکان، فوق زمان ذات ممجّد                      کز نقص زمانی و مکانی‌ست مجرّد

فرزند نبی، جفت ولی، طاق مؤیّد                       طاق حرم عصمت او قصر مشیّد

آن شافعه، کان رایحه کز خلد مخلّد                    جویند، نیابند جز از خاک در او

 

ذاتش سبب هستی، بینایی و فرهنگ                   عشقش به دل سوخته چون کوه گران سنگ

او پادشه است و دل سودا زده اورنگ                  آیینۀ او سینۀ پرداخته از زنگ

طیّ جلواتش نکند وهم به نیرنگ                       بر کُنه مقامش نرسد عقل به نیرو

 

هرگز نشنیدیم خدا را بُوَدی أمّ                          ای أمّ الوُهییّن ای در تو خرد گم

باز آی که ما مردم افروخته انجم                        در دیده نشانیمَت بر دیدۀ مردم

دل بی تو به جان آمد بنمای تبسّم                      تا بشکفد از خاک، گل و خندد خیرو

 

اوصاف خدا از تو هویداست کماهی                   علم تو محیط است به معلوم الهی

ذاتت متعالی، صفتت نامتناهی                           سر تا قدمت آینۀ طلعت شاهی

خورشید گهی تاخت، به مه، گاه به ماهی               با گرد سمند تو نیارست تکاپو

 

من با تو به توحید، دل یکدله دارم                      از عشق تو بر گردن جان، سلسله دارم

من قطره که از بحر فزون حوصله دارم                از بحر عنایات تو چشم صِله دارم

من عشق تو را پیشرو قافله دارم                        تا بار گشایم به حریم حرم هو

 

ای پیش رواق تو به خم طاقۀ نه طاق                  زیر فلک قوسی ابروی کجت طاق

بنمود چو خورشید که از مشرق آفاق                   از شرق تو خورشید الوهیت اشراق

این شش جهت و چار عناصر به تو مشتاق            چون عاشق دلباخته بر طلعت نیکو

 

ای بر سر شاهان زمین از قدمت تاج                   بر خیل ملک خاک سر کوی تو معراج

آنی که اَنانیّت او رفته به تاراج                          آن قطره که گردید غریق یم موّاج

بحری‌ست که می‌زاید از او لجّه و امواج               آبی‌ست که می‌روید از او عرعر[6] و ناژو[7]

 

ای ذات خدا را رخ نیکوی تو مرآت                   فانی تو به فعل و اثر و وصف در آن ذات

نفی من درویش بود پیش تو اثبات                     بر درگه حق ای که تویی پیر خرابات

حاجات مرا، ای تو برآرندۀ حاجات                    بسرای که از درد بود حشمت دارو

 

در هر صفتی اعظم اسمای الهی                         اندر فلک صورت نبود چو تو ماهی

عالم همگی بندۀ شرمنده، تو شاهی                     نه غیر تو حقّی نه ملاذی نه پناهی

محتاج توئیم از ره الطاف نگاهی                        یا فاطمه الزّهرا إنّا بِکِ نَشکُو

 

یا فاطمه ای خاتمۀ ‌مقصد خلقت                       ای قائمۀ هستی، ای آیت رحمت

ای مخزن اسرار خدا، معدن رفعت                      ای خالق قدر و شرف، ای مالک عصمت

محتاجم و حاجت‌طلب ای قاضی حاجت             نومید نشد از در امّید تو هندو

 

ای مریمِ دو عیسی، ای طور دو موسی                 ای عصمت یک مُعتصم و فُلک دو دریا

ای شمس یکی برج و ایا برج دو جوزا                روح دو روانی و روان دو هیولا

لالای دو لولویی، لولوی دو لالا                         تو آب حیاتی و همه خلق جهان جو

 

پیران خرابات که در فقر دلیلند                         بر کشت گدایان طلب لجّۀ نیلند

رندان صفاپیشه که در قدس خلیلند                    در عِقد سخن هم نفس ربّ جلیلند

پیش تو که سلطان دلی عبد ذلیلند                      با آنکه حَشمشان زده بر نه فلک اردو

 

ای پای تو پهلو زده خورشید سما را                   بر فرق من خسته بسای آن کف پا را

ای دست خدا دست صفا گیر خدا را                  از دیدۀ بیننده مینداز صفا را

ای آنکه بود از مدد دست تو ما را                      آرام تن و قُوتِ دل و قوّت بازو



[1] منکو: آب حیات

[2] نوعی پرندۀ سیاه‌رنگ سخنگو

[3] مخفف «زیروستا» که نام یکی از الحان موسیقی می‌باشد

[4] گنج فریدون نام نوایی است در موسیقی

[5] مولو: شاخ درخای که آن را مجوف کرده می‌نوازند. نئیکه کشیشان در کلیسا می‌نوارتد.

[6] عرعر: درخت سرو کوهی

[7] ناژو: درخت صنوبر

Print
4450 Rate this article:
4/0

Leave a comment

Name:
Email:
Comment:
Add comment

ادبیات

معارف

دیگر علوم انسانی

ارتباط با ما


چارت سازمانی
نشانی:تهران, خیابان بهارستان , خیابان صفی علی شاه , کوچه درویش , پلاک 6 تلفن: 02177687441
تلفن و تلگرام مسوول ثبت نام کارگاه ها: 09399990190

Bayat.Dr@gmail.com :مدیر سایت

همکاری با ما


هر بزرگواری که تخصصی مرتبط با علوم انسانی شیعی داشته باشد (دانشجوی ارشد به بالا)، پس از مصاحبه‌ای کوتاه می‌تواند نوشته‌هایش را در این سایت منتشر کند و به شرط پرکاری صفحه‌ای شخصی در سایت داشته باشد.

هدف و روش ما


ما هر گونه تعصب و پیش داوری را مانع کار علمی می‌دانیم. نام‌ها و عناوین و نیز اقوال مشهور راه را بر نقد و مطالعۀ علمی ما نمی‌بندد.

ما بهترین راه دفاع از عقیده را کار دقیق و درست علمی می‌دانیم.

دربارۀ ما


گروهی دانشجویی هستیم که دربارۀ ادبیات و فرهنگ شیعی تحقیق می‌کنیم. دامنۀ تحقیق ما تمام علومی است که به نحوی می‌تواند به ادبیات و فرهنگ شیعی کمک کند؛ علومی مثل قرآن و حدیث، تاریخ، کلام، عرفان، فلسفه، هنر و ...

کلیه حقوق این وب سایت متعلق به به سایت سلیس می باشد.

طراحی شده توسط DnnTeam.com