طوفان البکاء در مصائب ائمۀ اطهار به‌خصوص سیدالشهداء علیهم‌السلام

طوفان البکاء در مصائب ائمۀ اطهار به‌خصوص سیدالشهداء علیهم‌السلام

 

طاهره کاظمی

 شناسنامۀ کتاب:

نام کتاب: طوفان البکاء در مصائب ائمۀ اطهار به‌خصوص سیدالشهداء علیهم‌السلام

مؤلف: میرزا محمد ابراهیم مروزی متخلص به جوهری (م1252/1253 ه.ق)

تحقیق و تصحیح: حجت الاسلام و المسلمین عبدالله قربانپور

ناشر: قم، طوبای محبت

 چاپ دوم: 1392

تعداد صفحات: 896

 

معرفی مؤلف:

«شیخ ابراهیم(م1253ق) فرزند محمدباقر هروی، ملقب به افصح الشعرا و متخلص به جوهری، از نوادر روزگار و مشاهیر شعرا است. اصلاً از مردم هرات، ولی ولادت و نشأت وی در قزوین بود. او بر اثر احاطه به علوم عقلی و نقلی و آراء سلف و قدرت بیان و طلاقت لسان و حسن تقریر درسش، از مهم‌ترین حلقات درس قزوین بود و علمای بسیاری در محضرش تربیت یافتند. او مردی عابد، زاهد، متورع و از علمای امامیه است. وی در دو سال آخر عمر خود(1251ق) به اصفهان هجرت نموده و به حاشیۀ سید محمدباقر حجة‌الاسلام اصفهانی پیوست و از اصحاب و حواریین گشت؛ تا اینکه در 1253ق وفات یافت»(صدر حاج سیدجوادی، کامران فانی و بهاءالدین خرمشاهی، ج5، 1391: 525-526).

آثار مؤلف:

مشهورترین اثر جوهری که شهرت او را در پی داشته، طوفان البکاء فی مقاتل الشهداء یا کتاب جوهری است. این کتاب از معروف‌ترین مقاتل مورد استفاده در سدۀ 13 و اوائل 14 بود. «جوهری این کتاب را به تشویق دو نفر از بزرگان قزوین به نام‌های ملامحمدصالح و آقاصالح خانبان که به وی و دیگر مداحان کمک مالی می‌کردند، تألیف کرده و در پایان کتابش هم به تمجید از آن دو پرداخته است. تألیف کتاب از حدود سال 1248ق آغاز شده و دو سال به طول انجامیده است»(شکوفگی، 1395: 331).

از دیگر آثار مؤلف، «کتاب در امامت به نظم، دیوان شعر، اشعاری بر کتیبۀ آب‌انبار حکیمی‌ها واقع در محلۀ راه‌جهان قزوین» و بحر طویلی(که شامل 8بند است) در حمد پروردگار و نعت رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و مدح امیرالمؤمنین علی‌بن‌ابی‌طالب علیه‌السلام است»(صدر حاج سیدجوادی و ...، ج5، 1391: 526؛ جوهری، 1392: 16).

معرفی تفصیلی کتاب:

«طوفان البکاء مشتمل بر یک مقدمه، 14 آتشکده (هر کدام شامل چند شعله) و یک خاتمه است. هر آتشکده به مصائب یکی از معصومین اختصاص دارد؛ به جز آتشکدۀ هفتم که موضوع آن خروج مختار، احمد سفاح و امیر تیمور گورکانی است. پنجمین آتشکده، مشتمل بر «چهل شعله در احوال امام حسین علیهالسلام» از بخش‌های مفصل کتاب است و به شرح وقایع عاشورا اختصاص یافته است»(شکوفگی، 1395: 331). با توجه به اینکه آتشکدۀ هفتم به موضوعی متفاوت تخصیص داده شده است و مؤلف خود را ملزم به گنجاندن مصائب چهارده معصوم در 14 آتشکده کرده بود، در آتشکدۀ هشتم ما شاهد شرح مصائب دو امام یعنی امام محمدباقر و امام جعفر صادق علیهما‌السلام هستیم. اینکه شاعر در مقدمۀ کتاب خود چهارده‌بند در تعزیۀ اباعبدالله‌الحسین علیه‌السلام سروده و بخش اعظم کتاب خود را نیز به ذکر مصائب ایشان اختصاص داده، خود گویای محور اصلی کتاب است. ضمن اینکه آتشکدۀ هفتم نیز در احوال یاری‌کنندگان سیدالشهدا علیه‌السلام بوده است. او خاتمۀ کتاب خود را به دو بخش تقسیم کرده که شامل تمجید از اعانت‌کنندگان خود و شکر ذات باری تعالی است. آنچه ابتدا و انتهای این کتاب را به یکدیگر پیوند داده و به لحاظ مضمون حالتی دَوَرانی به آن بخشیده، تخصیص آغاز و انجام کتاب به حمد و ثنای معبود است.

طوفان البکاء در 896 صفحه و با مقدمۀ استاد نیشابوری بندانی، ‌منتشر شده است. جوهری در بیان علت نامگذاری کتاب خود، این گونه می‌نویسد: «چون تقریر این مضامین را موجب گریۀ طوفان‌خیز دیدم، این سفینه را طوفان البکاء نامیدم»(جوهری، 1392: 28).

تحلیل و نقد کتاب:

«عواملی از جمله زبان ساده و روان، آمیختگی نظم و نثر و نیز وزن حماسی اشعار کتاب، که متناسب با مراسم سینه‌زنی است، طوفان البکاء را در زمرۀ مقاتل مشهور و پرمخاطب قرار داده است؛ اما از حیث اعتبار به جهت وجود مطالب غیرمستند و نامعتبر متعدد، این کتاب از منابع معتبر عاشورا محسوب نمی‌شود»(شکوفگی، 1395: 331). با توجه به تقسیم‌بندی تاریخی مقاتل در «فرهنگ سوگ شیعی» و تحقیقاتی که در راستای اعتبارسنجی آن‌ها انجام شده است، کتاب طوفان‌ البکاء در زمرۀ مقاتل متأخر(نگاشته شده از قرن هشتم تا قرن سیزدهم) قرار می‌گیرد. «این مقاتل بیشتر نه با هدف گزارش تاریخی عاشورا، بلکه با رویکردی عاطفی و با هدف استفاده در منابر و مجالس عزاداری و برانگیختن احساسات مخاطبان نگاشته شده‌اند. همین رویکرد سبب شده است که حجم بالایی از مطالب داستانی و روایات غیرمستند و نامعتبر به متن آنها وارد شود و در بسیاری موارد، گزارش داستانی جایگزین گزارش تاریخی شود.»(حسن‌پور، 1395: 461)

از جمله نقدهایی که بر این کتاب نگاشته شده و آن را فاقد ارزش تاریخی دانسته، نقد مجتبی سلطانی احمدی، پژوهشگر و تاریخ‌پژوه است. ایشان در گفت‌وگو با خبرنگار گروه کتاب و ادبیات خبرگزاری فارس اظهار داشت: «انتشار و ترویج و فروش کتابهای تحریفساز عاشورا مانند: طوفان البکاء و مقتل دربندی مانع ترویج فرهنگ عاشورا و همچنین مانع از تحریفزدایی در مجالس حسینی است. انتشار و ترویج اینگونه آثار و فروش آن در برخی کتابفروشیهای معتبر راستۀ انقلاب اسلامی ضمن آن‌که موجبات تمسخر مخالفان مکتب اهل بیت را فراهم میکند، به جریان شیعۀ انگلیسی هم در وارونه جلوه دادن فلسفۀ واقعی عزاداری و هدفهای نهضت حسینی(ع) یاری میرساند»[1]. نویسندۀ کتاب تأملی در نهضت عاشورا نیز کتاب‌هایی چون طوفان البکاء را از جمله آثاری می‌داند که با هدف گریاندن مردم و برای مجالس روضه‌خوانی نگاشته شده‌اند. او معتقد است که تألیف این قبیل کتاب‌ها از دورۀ صفوی به بعد بوده و عمدۀ آنها به دورۀ قاجار تعلق دارد. جعفریان پس از ذکر نمونه‌هایی از این کتاب‌ها مانند: ابتلاء الاولیاء، امواج البکاء، بحر الدموع، بیت الاحزان، ریاض البکاء، ریاض الاحزان، طوفان البکاء، کنز المصائب، کنز الباکین و... می‌نویسد: «دقت در اسامی این کتاب‌ها نشانگر آن است که چند مفهوم کلیدی در آنها وجود دارد که عبارت است از بکاء، حزن، ابتلاء، اشک و مصیبت. کربلا در این دوره بیشتر از زاویۀ این مفاهیم مورد توجه قرار گرفته و کمتر دید تاریخی در آن مدنظر بوده است.(جعفریان، 1386: 38-39)

کتاب‌ها و تحقیقات مرتبط با طوفان البکاء:

از جمله تحقیقات و پژوهش‌هایی که در ارتباط با طوفان البکاء انجام شده، چاپ کتابی است با عنوان «چهل طوفان» تألیف علی بوذری. نویسنده در این کتاب به بررسی تصاویر چاپ سنگی کتاب طوفان البکاء فی مقاتل الشهداء پرداخته است. او نوشته است: «طوفان البکاء با 58 چاپ مصور، بیشترین چاپ مصور را در کتاب‌های دینی دارد. جوهری در نگارش این کتاب از کتاب‌هایی مانند مجالس المتقین، مختارنامه و طاقدیس که از کتاب‌های مصور دورۀ قاجارند، استفاده کرده است» [2].خانم سمیه اسدالله نجفی نیز پایان‌نامه‌ای در این خصوص و با عنوان ویژگی‌های تصویرسازی کتاب چاپ سنگی طوفان البکاء با مضامین عاشورایی در دورۀ قاجار[3] نگاشته است.

اثر دیگر، کتاب «ارمغان عشق و ایثار» اثر عبدالله عصام رودسری است. او در این کتاب خلاصه‌ای از طوفان البکاء مرحوم جوهری را گردآوری و تنظیم کرده است.

 

نمونۀ متن:

آتشکدۀ پنجم: شهادت حضرت علی‌اصغر علیه‌السلام

گوهر گران‌بهای مخزن مشکل‌گشای «اقْتَرَبَتِ‏ السَّاعَةُ وَ انْشَقَّ الْقَمَر»[4] و شعشعه‌افروز شبستان مبلغ «إِنَّ الْمُتَّقينَ‏ في‏ جَنَّاتٍ وَ نَهَرٍ»[5] برجیس[6] ایوان هدایت، خورشید آسمان ولایت، پارۀ تن حبیب خدا، قوت بازوی علیّ مرتضی، یحیای آل عبا، کشتی شکستۀ طوفان کربلا، حسین مظلوم، دوش همت بر سر آن بار گران داده، انگشت قبول هفتاد و دو قربانی بر دیده نهاد. نظم:

از همّتش چه عالم دریافت زیب و زین                آمد به وی خطاب الهی که یا حسین

کردی به راه ما چه به اخلاص جان نثار                هستی به کار خانۀ ما صاحب اختیار

ریزد چه خون پاک تو از اشقیای تو                    غمگین مباش از این که منم خون‌بهای تو

 

لینک مقالات قابل رجوع

- مدخل ویکی فقه: محمدابراهیم جوهری هروی

- مدخل ویکی شیعه: محمدابراهیم جوهری هروی

- مدخل ویکی شیعه: طوفان البكاء فی مقاتل الشهداء (کتاب)

*درخور ذکر است که تعداد آتشکدههای کتاب طوفان البکا، با توجه به مطالب مندرج در لینکهای فوق، 12 آتشکده است؛ حال آن که در اصل کتاب، 14 آتشکده ذکر شده است و این از نقاط ضعف دو لینک فوق محسوب میشود.

- یادداشت سایت امامت: طوفان البکاء في مقاتل الشهداء جوهری، نوشتۀ مجید غلامی جلیسه


منابع:

جعفریان، رسول(1386). تأملی در نهضت عاشورا، چ2، قم: مورخ.

جوهری، محمدابراهیم ‌بن‌ محمدباقر(1392). طوفان البکاء در مصائب ائمۀ اطهار به خصوص سیدالشهدا علیهم‌السلام، تحقیق و تصحیح حجت الاسلام و المسلمین عبدالله قربان‌پور، چ2، قم: طوبای محبت.

حسن‌پور، محمدمحسن(1395). مدخل مقتل، فرهنگ سوگ شیعی، ویراستار: محسن‌حسام مظاهری، تهران: خیمه.

شکوفگی، حامد(1395). مدخل طوفان البکا،  فرهنگ سوگ شیعی، ویراستار: محسن‌حسام مظاهری، تهران: خیمه.

صدر حاج سیدجوادی، احمد؛ کامران فانی و بهاءالدین خرمشاهی(1391). دایرة‌المعارف تشیع، 14ج، تهران: حکمت.



[1]  http://hvasl.ir

[2] http://www.mehrnews.com

[3] http://ganj.irandoc.ac.ir

[4]  قرآن کریم، قمر: 1

[5]  قرآن کریم، قمر: 54

[6]  ستارۀ مشتری که بر فلک ششم تابد، سعد است و آن را قاضی فلک گویند و خانۀ او قوس و حوت است.


 

Print
7217 Rate this article:
3/4

Leave a comment

Name:
Email:
Comment:
Add comment

ادبیات

معارف

دیگر علوم انسانی

ارتباط با ما


چارت سازمانی
نشانی:تهران, خیابان بهارستان , خیابان صفی علی شاه , کوچه درویش , پلاک 6 تلفن: 02177687441
تلفن و تلگرام مسوول ثبت نام کارگاه ها: 09399990190

Bayat.Dr@gmail.com :مدیر سایت

همکاری با ما


هر بزرگواری که تخصصی مرتبط با علوم انسانی شیعی داشته باشد (دانشجوی ارشد به بالا)، پس از مصاحبه‌ای کوتاه می‌تواند نوشته‌هایش را در این سایت منتشر کند و به شرط پرکاری صفحه‌ای شخصی در سایت داشته باشد.

هدف و روش ما


ما هر گونه تعصب و پیش داوری را مانع کار علمی می‌دانیم. نام‌ها و عناوین و نیز اقوال مشهور راه را بر نقد و مطالعۀ علمی ما نمی‌بندد.

ما بهترین راه دفاع از عقیده را کار دقیق و درست علمی می‌دانیم.

دربارۀ ما


گروهی دانشجویی هستیم که دربارۀ ادبیات و فرهنگ شیعی تحقیق می‌کنیم. دامنۀ تحقیق ما تمام علومی است که به نحوی می‌تواند به ادبیات و فرهنگ شیعی کمک کند؛ علومی مثل قرآن و حدیث، تاریخ، کلام، عرفان، فلسفه، هنر و ...

کلیه حقوق این وب سایت متعلق به به سایت سلیس می باشد.

طراحی شده توسط DnnTeam.com