نرگسدان: سرگذشت منظوم نرگس بانو (ملیکه) مادر امام زمان عج

نرگسدان: سرگذشت منظوم نرگس بانو (ملیکه) مادر امام زمان عج

 

طاهره کاظمی

شناسنامۀ کتاب:

نام کتاب: سرگذشت منظوم نرگس‌بانو(ملیکه) مادر امام زمان علیه‌السلام

سراینده: ملااسماعیل ذبیحی یزدی(ذبیح)(1160ق)

تحقیق و ویرایش: ابوالفضل حبیبی

ناشر: قم، انتشارات مسجد مقدس جمکران

 چاپ اول: 1388

تعداد صفحات: 118

 

معرفی شاعر:

«ملا اسماعیل ذبیحی(یا ذبیح) یزدی، از شاعران اواخر سدۀ یازدهم، از معاصران میرزا محمدطاهر، صاحب تذکرۀ نصرآبادی است. وی نام او را ذبیح آورده؛ ولی در جنگ ذی‌قیمتی از مثنوی‌های گوناگون قدیم و جدید که به سال 1170 ه. فراهم آمده، نامش دو بار اسماعیل ذبیحی ذکر شده است. خود شاعر نیز در اشعار خویش گاه تخلص خود را ذبیح و گاه ذبیحی آورده است» (صفا، ج5/2، 1392: 1252). بنا بر آنچه در ریحانة الادب آمده، او در سال 1160 ه.ق در یزد وفات یافت و در صفه قبلی میدان شاه قدیم جنب عباسیه مدفون شد.

آثار او:

از جمله آثار ذبیحی می‌توان به دو غزل، یک تغزل، دو ماده تاریخ و یک رباعی که نصرآبادی از او نقل کرده است و دو مثنوی به نام‌های نرگسدان و هدیة الاحباب اشاره کرد. مثنوی نرگسدان در بحر هزج مسدس مقصور یا محذوف، در 869 بیت و در ذکر داستان نرگس‌بانو، مادر امام دوازدهم شیعیان اثنا عشری سروده شده است؛ اما هدیة الاحباب مثنوی کوتاهی است که در بحر رمل مثمن مقصور نظم شده و شاعر در آن به یاران همنشین که از او دور مانده بودند، خطاب نموده است. از دیگر آثار منسوب به ذبیحی که در ریحانة الادب از آن نام برده‌اند، ده‌بند مرثیه‌ای است که به روش محتشم کاشانی سروده شده است.

معرفی تفصیلی کتاب:

مثنوی «نرگسدان» براساس کتاب «رجعت» اثر تحقیقی علامه مجلسی سروده شده و کاملاً با روایاتی که دربارۀ تولد امام مهدی عجل الله تعالی فرجه شریف در کتب ارزشمند کمال الدین، کافی و... آمده است، مطابقت دارد. همین امر، ضمن آنکه مُهر تأییدی است بر تمام آنچه ذبیحی در داستان منظوم خود سروده، بر تمام نقدهای وارده درخصوص عوامانه بودن داستان زندگی این مادر کریمه نیز خط بطلان می‌کشد.

این مثنوی از دو بخش کلی تشکیل شده است:

الف) بخش نخست آن دربردارندۀ مناجات و حمد باری تعالی، نعت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم، منقبت امیرالمؤمنین علیه‌السلام و مدح شاه سلطان حسین و وزرای دربار اوست.

ب) بخش دوم و اصلی کتاب که سرگذشت منظوم نرگس‌بانو بوده است، با ابیاتی چند درخصوص سبب نظم کتاب آغاز شده و پس از آن روایت داستان از سر گرفته می‌شود.

از ویژگی‌های برجستۀ «نرگسدان»، ترکیب دو قالب شعری متفاوت در یک روایت به‌هم‌پیوسته است؛ به این معنا که ذبیحی ضمن استفاده از قالب مثنوی در سرایش بخش اعظم دیوان، در آن قسمت که نرگس‌بانو حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها را در خواب می‌بیند و از فراق یار می‌نالد، از قالب غزل استفاده کرده و غزلی هشت بیتی در بیان دلدادگی ایشان سروده است. البته او پیش از این غزل، با تخصیص ابیاتی در وصف عشق و استفاده از تمثیل نام‌آشنای لیلی و مجنون، مضامینی صرفاً عاشقانه را به اصل داستان پیوند زده و آن را به صورت پیش‌درآمدی در توصیف این دلدادگی قرار داده است. عنوانی که مصحح دیوان برای این ابتکار ذبیحی نهاده، «غزل ـ ‌مثنوی» است و آن را سنتی دیرینه در ادب فارسی می‌داند. دیگر شاعرانی که به این شیوه طبع‌آزمایی کرده‌اند، عیوقی در مثنوی «ورقه و گلشاه» و عراقی در «عشاق نامه» هستند.

از دیگر ویژگی‌های این کتاب، شرح لغات، ترکیبات، تلمیحات شعری، نکات و وقایع تاریخی و ... بوده که فهم شعر را برای مخاطبان عام هم امکان‌پذیر کرده است. سیدجعفر فاطمی نوش‌آبادی این کتاب را نخستین منظومه‌ای دانسته که روایتی دینی و زندگی امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه شریف را به نظم درآورده است.[1] ایشان در بیان ویژگی‌های ادبی کتاب می‌نویسد: «هرچند ذبیحی در این منظومه چندان به آرایه‌پردازی توجه نداشته، اما گاه آرایه‌های زیبایی نظیر: جناس، پارادوكس، تلمیح، تضمین و ... را در شعر خود درج نموده است. كتاب با ترجمه و تفسیر ابیات همراه شده و بخش‌هایی از كتاب‌های «رجعت»، «تمام النعمه»، «الغیبه» و «بحارالانوار» كه مورد استناد ذبیحی بوده نیز به شعر ضمیمه شده است»[2].

ذبیحی در سرایش این مثنوی، توجه خاصی به علم اعداد داشته و در ابیات بی‌شماری از ماده تاریخ استفاده کرده است. از جمله در نعت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم، مدح شاه سلطان حسین، بخش‌هایی از داستان و در نهایت، رباعی پایانی کتاب که در آن با عبارت «نرگسدان ذبیحی»، سال اتمام سرایش منظومه را به حساب ابجد نشان می‌دهد:

زین نرگسدان که بسته راه توبیخ                    بر وقت[3] ماه و مشتری و مریخ

تاریخ طلب چو ناظمش از من کرد                 نرگسدان ذبیحی[4] آمد تاریخ (ص115)

 

چند نکته دربارۀ کتاب:

از نقاط مثبت و ارزندۀ این کتاب، مقدمۀ کاملی‌ست که ابوالفضل حبیبی بر آن نگاشته است. او با این کار خود کمک شایانی به دیگر پژوهشگران در معرفی این منظومه کرده است. تا جایی که در اکثر سایت‌های علمی جهت معرفی این کتاب، به مطالب مندرج در مقدمه بسنده کرده‌اند.[5] 

چنان که از خود شعر برمی‌آید، علامه مجلسی به محسن تأثیر سفارش کرده که داستان زندگی حضرت نرجس را به نظم درآورد؛ اما محسن تأثیر به علت مشغله موفق یه این کار نمی‌شود و این سفارش را به ذبیحی حواله می‌دهد. ابیاتی که این داستان را باز می‌گویند، از این قرارند:

شبی در خدمت آن لمعۀ نور[6]                ز هرجا گفتگویی بود مذکور

حدیث رجعت[7] آمد در میانه                 از آن دریای علم بیکرانه[8]

چراغ‌افروز راه شرع احمد                    سمیّ خامس آل محمد[9]

همان مجلس‌فروز مجلسی[10] نام             رسانیدست تألیفش به اتمام

مرا فرمود با صدگونه امداد                   که ای ناقابل تعلیم و ارشاد

حدیث چارمین از آن رساله                  که دارد نقل نرجس در مقاله

عجایب قصه‌ای خوش‌داستانی است        ز حرف عشق هم در وی نشانی است

مرا خود شغل دنیا هست مانع               کزان می‌گرددم اوقات ضایع

تو باری نظم آن ناکرده مگذار                بدینسان شاهدی در پرده مگذار

نهادم از ادب انگشت بر چشم               زدم تن‌پروری را مشت بر چشم (ص46)


نکتۀ دیگر، اختلاف موجود در تعداد ابیات این اثر است. بنا به آنچه در فنخا ذکر شده، ذبیحی این منظومه را در 720 بیت سروده و به شاه سلطان حسین و اعتمادالدوله و میرزا محسن تأثیر اهدا کرده است (ج33، ص267). در کتب دیگری هم که این اثر را معرفی کرده‌اند، تعداد ابیات اغلب به صورت «متجاوز از 650بیت» ثبت شده است؛ اما ابوالفضل حبیبی با ذکر تعداد دقیق ابیات در پاورقی مقدمۀ کتاب خود، اطلاعات کامل‌تری را در اختیار خوانندگان قرار داده است.

 

دیگر منابع قابل رجوع:

-        تذکرۀ میکده که معرفی کامل آن در سایت بساتین موجود است. از آنجایی که این اثر نخستین تذکرۀ شناخته شدۀ شعرای یزده بوده، در آن از منظومۀ نرگسدان نیز نام برده شده است.[11]

-        جلد9 کتاب «الذریعه الی تصانیف الشیعه» که در آن نیز اشاره‌هایی به این مثنوی شده است.[12]

 

نمونه شعر:

رسیدن نرجس خاتون به خدمت امام علی النقی علیه‌السلام

روایت می‌کند بُشر[13] مبشر                   عقیدت کیش حقانی مظاهر

که آن لب‌تشنه را از عین احسان            نمودم ره به سوی آب حیوان

رسانیدم به سُرّ من رَآیش                     از آنجا تا به آن دولت سرایش

چو مولا را نظر بر نرجس افتاد              تبسم کرد و گفت ای سرو آزاد

به تو چون کردگار بی‌چه و چون            تعالی شأنه عمّا یقولون[14]

نمود اعزاز دین مصطفی را                   به ضمن خواری کیش نصارا

کرامات محمد را و آلش                     چسان دیدی و دانستی مآلش؟

بگفت ای قرة العین پیمبر                    چه گویم آنچه را دانی تو بهتر

بگفتش خواهم اکرامی نمایم                 به تو از راه بخشایش درآیم

کدامین خواهی اکنون ده هزارت             ببخشم اشرفی یا یک بشارت

بگفتا یک بشارت از تو مولا                 مرا بهتر بود از کلّ دنیا

بگفتش مژده ‌ای نور دو دیده                زهی ایزد ز لطفت برگزیده

که آید از تو فرزند گرامی                    بود صاحب زمانش نامِ نامی

کند از لطف زینت‌بخش یثرب               ز مشرق پادشاهی تا به مغرب

چو گیرد ظلم اجزای زمان را                ز عدل و داد پر سازد جهان را

بگفتا از که یارب خواهد آمد                 بگفت از آنکه جدّ من محمد

تو را آن شب به عقد او درآورد             به جای تخت قیصر منبر آورد

...پس آن حضرت ملازم را فرستاد         همان کافور خادم را فرستاد

گرامی خواهر خود را حکیمه                طلب فرمود از بهر ولیمه

چو آن خاتون عُظمی گشت داخل          امام او را بگفت ای مونس دل

کنیزی را که می‌گفتم همین است            که شمع خلوت عین الیقین است

...امامش گفت ای فرزند زهرا               ببر این گوهر مخزون شه را

به سوی منزل خود شاد و فیروز             به او از فرض و سنت‌ها بیاموز

که فرزندم حسن را زوجه است این        محیط معرفت را موجه است این

فروغ گوهر صاحب زمان است              به نسبت مادر صاحب زمان است (صص95-96)

 

منابع:

درایتی، مصطفی(1390). فهرستگان نسخه‌های خطی ایران (فنخا). 34ج. تهران: سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی جمهوری اسلامی ایران.

ذبیحی یزدی، اسماعیل(1388). نرگسدان: سرگذشت منظوم نرگس بانو(ملیکه) مادر حضرت ولی عصر علیه‌السلام. مقدمه، تصحیح و شرح ابیات ابوالفضل حبیبی. قم: انتشارات مسجد مقدس جمکران.

صفا، ذبیح‌الله(1392). تاریخ ادبیات در ایران. 5ج. چ12. تهران: فردوس.

 

پانوشت‌ها:

[1]  البته ترکیب‌بند سلیمی تونی در قرن 9 بر نرگسدان فضل تقدم دارد.

[3]  آغاز این مصراع یک هجا کم دارد. شاید به جای وقت، «موقِت» باشد.

[4]  نرگسدان ذبیحی به حساب ابجد 1115ه.ق می‌شود که سال اتمام سرایش این منظومه است.

[5]  از جمله سایت‌هایی که معرفی نسبتاً کامل‌تری داشتند، می‌توان به این دو مورد اشاره کرد:

               یادداشت سایت ایکنا: «نرگسدان» منتشر شد

               یادداشت سایت ایبنا: سرگذشت منظوم مادر امام زمان(عج)

[6]  تعبیر ذبیحی از میرزا محسن تأثیر

[7]  کتاب «اثبات الرجعة» اثر ارزشمند علامه مجلسی شامل چهارده حدیث دربارۀ نشانه‌های ظهور امام مهدی عجل الله تعالی فرجه شریف و رجعت. این کتاب توسط فاضل ارجمند جناب آقای ابوذر بیدار تصحیح و تحشیه گردیده و در سال 67 توسط انتشارات رسالت به چاپ رسیده است.

[8]  احتمالا به نام بحار الانوار اشاره دارد.

[9]  هم‌اسم امام پنجم، امام محمدباقر علیه‌السلام

[10]  ملامحمدباقر مجلسی از بزرگ‌ترین علمای شیعه عهد صفویه. تألیفات وی از شصت متجاوز است که از همه معروف‌تر، «بحارالانوار فی أخبار الائمة الاطهار» در 110 مجلد و به زبان عربی است.

[13]  مقصود بُشر بن‌سلیمان است.

[14]  اقتباس از آیۀ کریمۀ «سُبْحانَهُ وَ تَعالى‏ عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَبيراً» (اسراء/43).


 

Print
5831 Rate this article:
5/0

Leave a comment

Name:
Email:
Comment:
Add comment

ادبیات

معارف

دیگر علوم انسانی

ارتباط با ما


چارت سازمانی
نشانی:تهران, خیابان بهارستان , خیابان صفی علی شاه , کوچه درویش , پلاک 6 تلفن: 02177687441
تلفن و تلگرام مسوول ثبت نام کارگاه ها: 09399990190

Bayat.Dr@gmail.com :مدیر سایت

همکاری با ما


هر بزرگواری که تخصصی مرتبط با علوم انسانی شیعی داشته باشد (دانشجوی ارشد به بالا)، پس از مصاحبه‌ای کوتاه می‌تواند نوشته‌هایش را در این سایت منتشر کند و به شرط پرکاری صفحه‌ای شخصی در سایت داشته باشد.

هدف و روش ما


ما هر گونه تعصب و پیش داوری را مانع کار علمی می‌دانیم. نام‌ها و عناوین و نیز اقوال مشهور راه را بر نقد و مطالعۀ علمی ما نمی‌بندد.

ما بهترین راه دفاع از عقیده را کار دقیق و درست علمی می‌دانیم.

دربارۀ ما


گروهی دانشجویی هستیم که دربارۀ ادبیات و فرهنگ شیعی تحقیق می‌کنیم. دامنۀ تحقیق ما تمام علومی است که به نحوی می‌تواند به ادبیات و فرهنگ شیعی کمک کند؛ علومی مثل قرآن و حدیث، تاریخ، کلام، عرفان، فلسفه، هنر و ...

کلیه حقوق این وب سایت متعلق به به سایت سلیس می باشد.

طراحی شده توسط DnnTeam.com