جایگاه اهل ‏بیت علیه السلام در آثار سنایی غزنوی ـ قسمت نخست

جایگاه اهل ‏بیت علیه السلام در آثار سنایی غزنوی ـ قسمت نخست

اشاره:

نوشتۀ حاضر کوشیده جایگاه اهل بیت علیهم‌السلام را نزد فرق مختلف اسلامی نشان دهد؛ از همین رو، در نقل احادیث و تفاسیر، اقوال فریقین را گرد آورده است. به نظر می‌آید که نویسنده در شناخت راویان و مفسران اصلی فریقین قوت چندانی نداشته باشد؛ اما به هر روی، در حد یک مقالۀ ادبی، موفق عمل کرده است. در جمع‌آوری اشعارِ اهل بیتیِ سنایی خوب کار شده است؛ اما ساختار مقاله زوائدی دارد که بیشتر اطلاعات حاشیه‌ای است و حضورشان در پی‌نوشت مناسب‌تر است. در مجموع نکات قابل استفادۀ بسیاری در این مقاله یافت می‌شود.


رحمت‏الله ضیائی اُرزگانی

چکیده:

در قرآن کریم و در آیات متعدد نظیر آیۀ تطهیر، آیۀ ولایت و آیۀ تبلیغ به مسألۀ اهل بیت(ع) عنایت ویژه‌ای شده و از سوی دیگر، در سنت قطعی نظیر احادیث ثقلین، «یوم‌الدار»، منزلت و غدیر نیز بر اهمیت توجه و شناخت اهل بیت(ع) تأکید فراوان شده است. بر اساس مجموع این رویکردها است که علمای همۀ مذاهب اسلامی و به خصوص عرفای نازک‌اندیش و دقیق‌النظری مانند مولانا جلال‌الدین محمد بلخی، عطار نیشابوری، خواجه عبدالله انصاری، عبدالرحمن جامی و به خصوص حکیم سنایی غزنوی در این زمینه به نحو نیکویی سخن گفته و نکته‌های ژرف، مهم و آموزند‌ه‏ای دربارۀ ساحت‏های وجودی اهل بیت(ع) بیان داشته‌‏اند. از این ‏رو، در این نوشتار سعی شده است که جایگاه زیباترین جلوه‌‏ها و نورانی‌‏ترین تجلی‏‌های حقیقت اهل بیت(ع) در سروده‏‌های حکیم سنایی غزنوی بیان شود و در کنار این هدف نیک، نیم‏‌نگاهی به زندگی‏‌نامه و شهر تاریخی غزنین(زادگاه حکیم سنایی) انداخته شود.

کلیدواژه‏‌‌ها: اهل بیت(ع)؛ سنایی غزنوی؛ شیعه؛ امام علی(ع)؛ امام حسین(ع)؛ کربلا؛ امام رضا(ع)؛ خراسان؛ غزنه

مقدمه:

در صحیفۀ الهی «آل عبا» به «اهل بیت(ع)» تعبیر گردیده است و در منابع معتبر روایی مورد وفاق شیعه و اهل سنت و بر پایۀ ‏احادیث تفسیرگر آیۀ ۳۳ سورۀ احزاب، به رسول خدا(ص)، حضرت علی(ع)، فاطمه زهرا(س)، امامان حسن(ع) و حسین(ع) تعریف شده و آنان در پاکی و قداست، بی‌‏همتا به شمار آمده‏‌اند (طباطبائی، ۱۴۱۷ق، ج ۱۶، ص ۴۶۲). این روایات، بیشتر از هفتاد حدیث است که در منابع معتبر اسلامی و از طرق بسیارى از ام‏‌سلمه، عایشه، ابى سعید خدرى، سعد، وائلة‌‏بن الاسقع، ابى الحمراء، ابن عباس، ثوبان (غلام آزاد شدۀ رسول خدا)، عبدالله‌‏بن جعفر، امام على(ع) و امام حسن(ع) نقل شده است (رک: سیوطی، بی‌تا، ج۵، ص۱۹۸؛ حسکانی؛ ۱۴۱۱ق، ج ۴، ص ۱۸، حاکم نیشابوری؛ بی‌‏تا، ج ۳، ص ۱۴۶، خواجه عبدالله انصاری؛ بی‏‌تا، ۸/۴۶).

شیخ صدوق در کتاب «معانی الاخبار» از کتاب «یاقوتیّه» محمد‌‏بن عبد‏‏الواحد نقل می‏‌کند که ابن اعرابی، ده معنا برای عترت ذکر کرده است؛ آن‏گاه، وی هر ‏یک از این معانی را بر خاندان پیغمبر اکرم(ص) تطبیق کرده است. معنای اول این است که عترت به قطعات بزرگ مُشک گفته می‌شود که در نافۀ آهو شکل می‌‏گیرد: «العترة قطاع المسک الکبار فی النافجه» (ابن بابویه، ۱۴۰۳ق، ص ۹۱) آن‌‏گاه گفته است: «این از آن جهت است که از میان بنی‌هاشم و جمیع فرزندان ابوطالب، ائمه(ع) قطعه‏‌های مشک‏ هستند.»

آیت‏‌الله جوادی آملی نیز دربارۀ این گفتار شیخ معتقد است: «ائمه به منزله قطعات بزرگ مُشک هستند که در نافۀ آهو تشکیل می‏‌شود. ولایت کلیّۀ الهیّه، به منزلۀ همان نافۀ آهوست که محل تکوّن این مشک‏‌های خوشبو است. قرار گرفتن قطعات مشک در نافۀ آهو همانند قرار ‏گرفتن چند تکه سنگ و کلوخ در داخل یک ظرف نیست که ارتباط و اتصالی با یکدیگر نداشته باشد؛ بلکه این قطعات به وسیلۀ مویرگ‏‌هایی با یکدیگر ارتباط دارند، چنان‏که مجموع آن‏‌ها به وسیلۀ همین مویرگ‏‌ها با نافه مرتبط‏‌اند و به سبب اتصال به نافه، تکّون و رشد پیدا می‏‌کنند. ائمۀ اطهار(ع) با رشته‌‏های ولایت با یکدیگر، با نبی اکرم(ص) و با ولایت کلیۀ الهیّه در ارتباط‏‌اند و با همین اتصال و ارتباط، تکوّن و تکامل پیدا می‏‌کنند و به آن مقامات می‌‏رسند» (جوادی آملی، ج۱، ۱۳۸۹، ص ۳۲۳).

اهل بیت(ع) مطابق آیۀ مبارکه «إِنَّما یُریدُ اللهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهیرا» معصوم و مصون از هر گونه خطا و اشتباه‏ هستند (مغنیه، ۱۴۲۴ق، ج ۶، ص ۲۱۷؛ رازی، ۱۴۲۰ق، ج ۲۵، ص ۱۶۷) و بنا به حدیث متواتر و معروف «ثقلین» تا روز قیامت همراه با کتاب‏‌الله می‏‌باشند و افزون بر آن، ده‌‏ها آیه و صدها روایت در فضائل آن بزرگواران آمده است و علی‌‏رغم سال‏‌ها دشمنی بنی‌امیه و بنی‌عباس با آنان، فضایل آن‌ها سراسر عالم را فراگرفته است. بیشتر نویسندگان از مذاهب گوناگون اسلامی در این باره سخن‏‌های نغز و دل‏‌نشینی گفته‏ و با پیروی از رهبران مذاهب اربعه، دوستی و مودّت آن‏‌ها را فرض شمرده‏‌اند. اکثر اندیشمندان و فخر‏آورانی که در قله‏‌های علم، ادب و عرفان قرار دارند، به گونه‌ای، در آثار خویش از برتری‏‌ها، خصایل نیک و سجایای پسندیده آن بزرگواران سخن گفته‏ و محبت آنان را فرض دانسته‌‏اند. «حکیم غزنوی» نیز از دانشورانی است که به تبیین جایگاه اهل‏ بیت(ع) پرداخته و در «حدیقه الحقیقه» و «دیوان غزلیات» با توجه به آیات و روایات از مناقب آل عبا(ع) به خوبی سخن گفته است.

غزنه؛ زادگاه سنایی:

غزنه یا غزنین، نقش بسیار مهمی در رشد و تعالی تمدن اسلامی داشته است. این شهر، عروس شهرهای آسیای وسطی نامیده می‌‏شد (محمد، بی‌تا، ص۱۱۳) و عظمت و شکوهی داشت که از پادشاهان باج و از دریاها امواج می‌‌‏گرفت. به گزارش «ویل دورانت»، وقتی سلطان محمود از فتوحات برمی‏‏‌‌‌گشت، نمایشگاهی از «گوهرها و دُرهای ناسفته، یاقوت‌‌‌‏هایی درخشنده چون اخگر یا چون شراب منجمد، و زمردهایی چون شاخه‌‌‏های نورستۀ مو و الماس‏‌هایی هر یک به وزن و اندازۀ انار، برپا می‏‌کرد و سفرای خارجی را به حیرت می‏‌انداخت (دورانت، ۱۳۶۶ش، ج ۱، ص ۵۲۶).

استانلی لین پول، در کتاب تاریخ طبقات سلاطین اسلام می‏‌گوید: «در عهد او (سلطان‏ محمود)، غزنین حکم دارالعلم را داشت و جلالِ دربارِ او، جالبِ بزرگ‌‏ترین نمایندگان ادبیات آن دوره بود. شاید بتوان گفت که هیچ‏‌یک از پایتخت‏‌های آسیا تا آن تاریخ، مظهر چنان جلالی نبود. به علاوه این شهر، عمارات و مساجد و سد‏ها و ابنیۀ خیریه بسیار داشت.» (لین پول، ۱۳۶۹ ش، ص‏۶۰) در این شهر، صدها اثر فاخر چون تاریخ بیهقی و کشف‏‌المحجوب هجویری به نگارش آمد، این حقیقت از دید شاعران، نویسندگان و پژوهشگران مسلمان پنهان نمانده است و هر یک از منظری به آن نگریسته‌اند. علامه اقبال لاهوری در سفری به غزنه، بر مزار حکیم سنائی صبر و اختیار از دست داد و سوگمندانه سرود:

خیزد از دل ناله‏‌ها بی‏اختیار                آه! آن شهری که اینجا بود پار

آن دیار و کاخ و کو ویرانه‌‏ای است        آن شکوه و فال و فر افسانه‏‌‌ای است

آه غزنی! آن حریم علم و فن              مرغ‌‌‏زار شیر مردان کهن

دولت محمود را زیبا عروس               از حنابندان او دانای طوس

خفته در خاکش حکیم غزنوی              از نوای او دل مردان قوی

در فضای مرقد او سوختم                     تا متاع ناله‏‌‌ای افروختم

(اقبال لاهوری، ۱۳۸۷ش، ص ۱۷۸)

غزنه افزون بر جلوه‌های مادی، خاستگاه‏ اندیشوران بزرگی مانند هجویری، سنایی، عنصری، فرخی، اشرف‏‌الدین حسن غزنوی، احمد‌‏بن محمد (نویسندۀ کتاب اصول‏الدین) نیز بوده است؛ اما در این میان، «سنایی» جایگاه خاصی دارد. گزافه نیست اگر بگوییم که سنایی، نام غزنه را ابدی کرد و این شهر هم اکنون و در آینده به سنایی شناخته می‌شود. امروز نه از اقتدار و شکوه سلطان محمود خبری است و نه از گنج‌‌های مملو از جواهرات او، اما از «حدیقه الحقیقه» حکیم سنایی هر روز می ‏توان گل‏ چید و از میوه‏‌های معرفتی آن چشید؛ چه این‏که خود وی گفته است:

از غز‏‏‏ل‏‌های سنایی خاصه در شعر و مثل   فخر دارد خاک بلخ امروز بر بحر عدن

(سنایی، ۱۳۸۸ش، ص ۳۰۹)

زندگی‏‌نامه:

ابوالمجد، مجدود‏بن آدم سنایی در سال ۵۷۳ ق در شهر تاریخی «غزنی» مرکز اقتدار غزنویان، دیده به جهان گشود. پس از آشنایی با علوم و فنون مختلف به دربار سلطان مسعود (۴۹۲-۵۹۸ق) و بهرام شاه‏ بن‌‌مسعود (۵۱۱-۵۲۲ق) راه یافت و در اوصاف آن دو، اشعاری سرود و در نزد آنان تقرب یافت تا جایی ‏که بهرام شاه، بر ‏آن شد که خواهر خود را به ازدواج او در آورد؛ اما سنایی ناگهان، از شاه و دربار و جاه و جلال وی روی برتافت.

تذکره‌‏نویسان در علت تغییر حال او آورده‌‏اند:

«شخصی معروف به «لای‏‌خوار» در گلخنی نشسته بود و سنایی شعری ساخته بود که برای شاه در بیرون غزنین بخواند، از در گلخن می‏‌گذشت، لای‏‌خوار که لای شراب می‏‌خورد، گفت: ساقی قدحی پر کن به کوری محمودک سبکتکین (محمود سبکتکین در این داستان اشتباه است و باید مسعود یا ارسلان باشد.) تا بخورم و پس از تعریض و رد محمود، گفت: ساقی قدحی پر کن به کوری سنائیک شاعر.

ساقی گفت: سنایی مردی فاضل و لطیف‌طبع است.

گفت: اگر لطیف‌طبع بودی به کاری مشغول بودی که وی را به کار آمدی، گزافی چند بر کاغذی نوشته که به هیچ کار وی نمی‏‌آید و نمی‌‏داند که وی را برای چه کار آفریده‌‏اند.

سنایی چون آن بشنید، حال وی متغیر گشت و به تنبیه آن لای‌‏خوار، از مستی غفلت هشیار شد و پای در راه نهاد و به سلوک روی آورد.» (جامی، ۱۳۷۰ش، ص ۵۹۵).

سنایی مدتی در شهرهای بزرگ آن زمان (هرات، بلخ، سرخس و نیشابور) ماند و سپس به قصد حج و دیدن عارفان بزرگ، از خراسان به مقصد مکه رهسپار گردید. در این سفر با علما و بزرگان دیدار کرد و آشنا شد و از هر خرمنی، خوشه‌‏ای برگرفت و بیشتر به سیر و سلوک پرداخت تا عارف و حکیم بلند‏آوازه‌‏ای گردید. زمانی که از این سفر معنوی برگشت، عزلت برگزید و به سلوک عملی و تفکر علمی پرداخت. (سجادی، ۱۳۹۳ش، ص‏۱۱۴).

سنایی اولین شاعری است که مطالب بلند عرفانی و ذوقی را در شعر آورد و پس از او، شاعران عارفی نظیر عطار، نظامی، مولوی، حافظ، سعدی و جامی روش او را ادامه دادند. مولوی در این زمینه چنین می‌‏سراید:

عطار روح بود و سنایی دو چشم او       ما از پی سنایی و عطار آمدیم

(مولوی، ۱۳۸۴ش، ص ۵۰۸)

و یا:

ترک جوشی کرده‏‌ام من نیم خام               از حکیم غزنوی بشنو تمام

(مولوی، ۱۳۸۲ش، ص ۵۰۱)

برخی نیز معتقدند که الهام‏‌بخش و محرک اصلی مولانا در سرودن مثنوی، الهی‌نامۀ سنایی بوده است. (فروزانفر، بی‌تا، ج ۱، ص ۱۰۷).

توجه و ارادت مولانا جلال‌‏الدین بلخی به سنایی به حدی است که در موارد متعدد در مثنوی، سخنان حکیمانۀ وی را محور گفتار خویش قرار داده و آن را شرح کرده است. هر دو شاعر به عمق و باطن قرآن کریم که انسان‌‏های ظاهربین از آن محروم‏‌اند توجه کرده و این مبحث را با تمثیل، به نحوی بسیار زیبا بیان نموده‌‏اند که مناسب است به آن اشاره گردد. سنایی در این زمینه، چنین می‌‏سراید:

عروس حضرت قرآن، نقاب آن‌‏گه براندازد         که دارالملک ایمان را مجرّد بیند از غوغا

عجب نبود گر از قرآن نصیبت نیست جز حرفى   که از خورشید جز گرمى نیابد چشم نابینا

(سنایی، ۱۳۸۸ش، ص ۴۵۶)

مولانا نیز با توجه به این بیان گفته است:

خوش بیان کرد آن حکیم غزنوى        بهر محجوبان مثـال معنوى‏

که ز قرآن گر نبیند غیر قال             این عجب نبود ز اصحاب ضلال‏

کز شعاع آفتاب پر ز نور                 کور جز گرمى نیابد در عبور

چون کتاب‏‌الله بیامد هم بر آن             این چنین طعنه زدند آن کافران‏

که اساطیر است و افسانه نژند               نیست تعمینى و تحقیقى بلند

کودکانه خرد فهمش مى‏‌کنند                نیست جز امر پسند و ناپسند

ذکر یوسف ذکر زلف پر خمش            ذکر یعقوب و زلیخا و غمش‏

ذکر حمل مریم و نخل و مخاض            ذکر زکریا و یحیى و ریاض‏

ذکر موسى و شجر طور و عصا            خلع نعلین و خطابات و عصا

ذکر عیسى و عروجش بر سما              ذکر ذوالقرنین و خضر و ارمیا

ذکر فضل احمد و خلق عظیم                که قمر از معجزاتش شد دو نیم‏

ظاهر است و هر کسى پى مى‏‌برد             کو بیان که گم شود در وى خرد

گفت اگر آسان نماید این به تو             این چنین یک سوره گو اى سخت رو

جنّیان و انسیان و اهل کار                   گو یکى آیت از این آسان بیار

(مولوی، ۱۳۸۲ش، ص ۵۲۲)

دربارۀ تاریخ وفات سنایی اختلاف است؛ برخی تاریخ وفات او را سال ۵۲۵‏ ق و بعضی ۵۳۵ ق ذکر کرده‌‌‏اند؛ ولی قول معتبر و قابل اعتنا سال ۵۴۵‏ ه‍.ق است. (سجادی، ۱۳۶۸ش، ص‏۴۲۷)

اهل بیت(ع) از نگاه سنایی:

گرچه علما، حکما و عرفای بزرگ مذاهب اسلامی در آثار منثور و منظوم، از اوصاف و ویژگی‏‌های اهل بیت(ع) فراوان یاد کرده‏‌اند؛ ولی اندکی از آنان، به عمق و گستره سنایی از آن بزرگواران سخن گفته‏‌اند، وی در مناسبت‏‏‏‌های مختلف به شأن و منزلت اهل بیت(ع) پرداخته و گوشه‏‌هایی از فضایل آن‌‌ها را برشمرده و به دیگران تذکر داده است. بی‏‌شک تبیین و پرداختن به تمام زوایای آنچه را که سنایی دربارۀ اهل بیت(ع) به نظم درآورده، آن قدر گسترده است که می‏‌توان کتاب مستقلی دربارۀ آن تدوین کرد که از توان این نوشتار بیرون است. از این رو، به ناچار از دریای معرفتی که سنایی ساخته است، قدحی برداشته و به تشنگان عرضه می‏‌داریم.

دو گوهر پُربها:

از حدیث متواتر ثقلین (رک؛ ابن حنبل، بی‌تا ج ۴، ص ۲۶۷؛ البخاری، ۱۴۲۲ق، ج ۷، ص ۱۲۳؛ متقی هندی، ۱۴۰۱ق، ج ۱، ص ۱۷۸) به ‏دست می‏‌‌آید که پیامبر(ص) دو چیز مهم و گران‏‌‌بها در میان امت به جای گذاشت: کتاب خداوند که به هیچ روی، باطل در آن راه ندارد و دیگری اهل بیت(ع) است؛ آن دو، هیچ‏گاه از هم جدا نیستند و اگر مسلمانان به آن دو تمسک جویند، گمراه نخواهند شد. حکیم سنایی با توجه به این حدیث شریف در «حدیقة‏الحقیقه» پس از ذکر جریان صفین و شهادت عمار یاسر گفته است:

مصطفی گاه رفتن از دنیا            چون بسیجید منزل عقبی

جمله اصحاب مرو را گفتند       که چه بگذاشتی بر آشفتند

گفت بگذاشم کلام‌الله               عترتم را نیکو کنید نگاه

(سنایی، بی‌تا، ص ۲۵۷)

این سخن حکیم سنایی اشاره به آیۀ مبارکۀ ۲۳ شوری نیز دارد که خداوند خطاب به رسول‏‌الله(ص) فرمود:

«قُل لَّا أَسألُکم عَلَیْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فىِ الْقُرْبى‏»

-من هیچ پاداشى از شما بر رسالتم درخواست نمی‌کنم جز دوست‏ داشتن نزدیکانم (اهل بیتم)

بر اساس این آموزۀ متعال، معلوم می‏‌شود که التزام به محبت اهل بیت(ع)، یک تکلیف واجب بر همه مسلمانان است. زمخشری که از علمای بزرگ اهل سنت است می‌‏گوید:

«وقتی این آیۀ «مودت» نازل شد، از رسول خدا(ص) سوال شد که مراد از اقاریب شما که محبت آن‌ها واجب گردیده، چه کسانی‏‌اند؟ حضرت فرمود: «علی و فاطمه و ابنهما» (زمخشری، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص ۴۶۸)

امام فخر رازی نیز در ذیل آیۀ مودّت، بعد از نقل این حدیث می‌گوید:

 «گرچه در بارۀ این‏که مراد از آل محمد(ص) چه کسانی‌‏اند، اختلاف نظر است، ولی طبق نقل‌‏های متواتر ثابت شده است که فاطمه، حسن و حسین بیش‌ترین تعلق و وابستگی را به پیامبر(ص) داشته‌‏اند و حضرت نیز محبت خاصی به آنان داشته است و از این امر، معلوم می‌‏شود مراد از ذوی القربی در آیۀ مودت، این چهار نفر هستند.» (رازی، ۱۴۲۰ق، ج ۲۷-۲۸، ص ۱۴۳).

زیباتر از همه، سخن امام شافعی، رئیس یکی از مذاهب بزرگ اهل سنت در شعر معروف اوست که با الهام از آموزه‏‌های وحیانی گفته است:

یا آل بیت رسول الله حبّکم        فرضُ من الله فی القرآن أنزله

کفاکم من عظیم الفخر أنکم        مَن لم یصل علیکم لاصلاه له

-ای آل بیت رسول‏‌الله، بر اساس حکم خداوند در قرآن کریم، محبت شما واجب است، و در عظمت و افتخار شما همین کفایت می‏‌کند که اگر کسی در تشهد نمازش بر شما صلوات نفرستد، نماز او ادا نشده است» (الحسینی الفیروزآبادی، ۱۳۶۹ش، ج۲، ص ۸۱).

سنایی محبت خود را نسبت امام علی(ع) و برائت خود را نسبت به مخالفان او چنین اظهار داشته است:

جانب هر که با علی نه نکوست            هر که گو باش، من ندارم دوست

هر که با علی است دین میدان               ورنه چون نقش پارگین میدان

(سنایی، بی‌تا ص ۲۶۱)

پارگین یعنی گودالی که آب‏‌های کثیف و گندیده در آن جمع شود. (فرهنگ فشرده سخن، ج۱، ص ۴۳۳)

وی هم‏چنین به خوبی، پیام حدیث ثقلین را دریافته و می‏‌گوید:

جز کتاب‏‌الله و عترت ز احمد مرسل نماند      یادگاری کان توان تا روز محشر داشتن

از گذشت مصطفای مجتبی جز مرتضی            عالم دین را نیارد کس معمر داشتن

از پی سلطان دین پس چون روا داری هم        جز علی و عترتش محراب و منبر داشتن

هشت بستان را کجا هرگز توانی یافتن            جز به حب حیدر و شبیر و شبر داشتن

گر همی مومن شماری خویشتن را بایدت         مهر زر جعفری بر دین جعفر داشتن

بندگی کن آل یاسین را به جان تا روز حشر        همچو بی‏‌‌دینان نباید روی اصفر داشتن

(سنایی، ۱۳۸۸ش، ص۴۶۹)

امام علی(ع) فرمود:

«هیچ کس با ما اهل بیت پیغمبر(ص) قابل قیاس نیست؛ زیرا در خانۀ ما قرآن نازل گشته است و کیان رسالت و نبوت در خاندان ما است» (ابن بابویه، ۱۳۷۸ش، ج۲، ص‏۱۹؛ ابونعیم، بی‏تا، ج ۷، ص ۲۰۱).

با تأسی از این آموزه، حکیم سنایی، هیچ کس را هم‌‏پایۀ اهل بیت(ع) نمی‏‌داند:

سراسر جمله عالم پر ز شیرست       ولی شیری چو حیدر با سخا کو

سراسر جمله عالم پر شهیدست        شهیدی چون حسین کربلا کو

سراسر جمله عالم پر امامست           امامی چون علی موسی الرضا کو

(سنایی، ۱۳۸۸ش، ص ۶۵۳)

فضایل اهل بیت(ع):

در آثار سنایی دربارۀ فضائل اهل بیت(ع)، به خصوص امام علی(ع) نکته‏‌های زیبا و شنیدنی آمده است، وی با اشاره به حدیث «أنا مدینه العلم و علی بابها» (الطهمانی النیسابوری، ۱۴۱۱ق، ج۳، ص ۳۳۷) بهترین تعابیر مانند «عَلمدار»، «عِلم‏دار» پیامبر(ص) را به کار برده است:

آن ز فضل آفت سرای فضول     آن عَلمدار و عِلم دار رسول

آن سرافیل سر فراز از علم        ملک الموت دیو آز از حلم

(سنایی،  بی‌تا، ص ۲۴۵)

آل یاسین شرف بدو دیده        ایزد او را به علم بگزیدند

سرّ قرآن بخواند بود بدل          علم دو جهان او را حاصل

(همان، ص ۲۴۷)

«علمدار» بودن امام علی(ع) اشاره به جنگ خیبر است. پیامبر(ص) یک روز پیش از فرستادن امام علی(ع) به جنگ خیبر فرمودند:

«فردا این پرچم را به دستی کسی خواهم داد که خداوند این دژ را به دست او می‏‌گشاید؛ کسی که خدا و رسول خدا(ص) را دوست می‏‌دارد و خدا و رسولش نیز او را دوست می‏‌دارند. (ابن عبدالبر، ۱۳۲۸ ق، ج۳، ص‏۳۰۸).

عِلم‏دار بودن، اشاره به حدیث معروف «انا مدینه العلم و علی بابها» است و «نائب مصطفی» بودن هم اشاره به حدیث شریف متواتر «غدیر» است (متقی هندی، ۱۴۰۱ق، ج۱۱، ص۶۰۲).

سنایی نیز در جایی دیگر در همین باره گفته است:

خوانده در دین و ملک مختارش        هم درِ علم و هم علمدارش

شرف شرع و قاضی دین او              صدف دُرّ آل یاسین او

ذوالفقار علی(ع):

در جنگ احد، امام علی(ع) با شجاعت و رشادت، در کنار پیامبر(ص) شمشیر می‏‌زد و از وجود مقدس پیامبر عظیم‏‌الشان اسلام(ص) حراست می‌‏کرد. «جبرئیل» به رسول خدا(ص) گفت: «راستی که علی یاری می‌‏کند؛ فرشتگان از یاری این جوان به شگفت آمده‏‌اند.» پیامبر(ص) فرمود: «چرا چنین نباشد؛ او از من است و من از او هستم.» جبرئیل گفت: «من هم از شما هستم»؛ آن روز صدایی از آسمان شنیده شد که مکرر می‌گفت: «لاسیف الا ذوالفقار، لافتی الا علی» ولی گوینده دیده نمی‌‏شد؛ از پیامبر پرسیدند که گوینده کیست؟ فرمود: جبرئیل (ابن ابی الحدید، ۱۳۷۸ق، ج۱۴ص ۲۴۳)

سنایی در این زمینه، چنین سروده است:

مصطفى چشم روشن از رویش      شاد زهرا، چو گشت وى شویش

نامش از نام یار مشتق بود             هر کجا رفت همرهش حق بود

آمد از سدره، جبرئیل امین             لافتى کرده مر او را تلقین

ذوالفقارى که از بهشت، خدای        بفرستاده بود، شرک زدای

آوریدش بـه نزد پیغمبر                گفت: «کاین هست بابت حیدر»

(سنایی، بی‏‌تا، باب ثالث ستایش امیرالمؤمنین)

اهل بیت(ع) و وصایت پیامبر(ص):

یکی از مباحث بنیادین اعتقادی دربارۀ اهل بیت(ع) موضوع وصایت آن‌‌هاست. در این باره روایات بسیاری در منابع شیعه و سنی نقل شده است. به عنوان مثال، رسول خدا(ص) فرمود:

«لکل نبیّ وصیّ و وارث و أن علیاً وصیّی و وارثی»

-برای هر پیامبری وصی و وارثی است، وصی و وارث من علی است.» (مناقب آل ابی طالب، ج۲، ص ۳۵)

امام علی(ع) نیز در نهج البلاغه در این باره فرموده است: «و لهم خصائص حقّ الولایة و فیهم الوصیّة و الوارثة» (ر.ک: ابن ابی الحدید، ۱۳۷۸ق، ج۱، ص ۱۳۹-۱۴۰).

حکیم سنایی در موضوع وصایت، به نکتۀ دقیقی اشاره نموده است:

مر نبى را وصى و هم داماد       جان پیغمبر از جمالش شاد

نایب مصطفى به روز غدیر        کرده در شرع مر او را به امیر

سرّ قرآن بخوانده بود به دل       علم دو جهان او را شده حاصل

(سنایی، بی‏‌تا، ص ۲۵۰)

ولایت اهل بیت(ع):

ولیّ از اسماء خداوند است، قرآن کریم فرموده است: «فا الله هو الولیّ: تنها ولی، خداوند است» (شوری، ۹) و در جای دیگر به نقل از حضرت یوسف(ع) آمده است: «انت ولی فی الدنیا و الآخره : تنها تو در دنیا و آخرت مولای منی» (یوسف، ۱۰۱) پس ولی حقیقی، خداوند است و ولایت بالذات و بالاصالة از آن او می‏باشد.

در اندیشۀ حکیم سنایی، با اشاره به آیات قرآن کریم و روایات رسول‌‏الله(ص)، دربارۀ امامت و ولایت اهل بیت(ع) نکته‌‏های زیبا و شنیدنی آمده است، از جمله گفته است:

نامش از نام یار مشتق بو              هر کجا رفت همرهش حق بود

(سنایی، بی‌تا ص۲۴۵)

قابل راز حق رزانت او                 مهبط وحی حق امانت او

(همان، ص ۲۴۸)

رازدار خدای، پیغمبر                   رازدار پیمبرش حیدر

(همان، ص ۲۸۹)

تا بنگشاد علم حیدر در               ندهد سنت پیامبر بر

(همان، ص ۲۵۲)

آنچه در کلام سنایی در باب ولایت و امامت آمده است، در واقع، بازتاب عرفانی آموزه‌های وحیانی است. در آیۀ ولایت به صراحت آمده است:

«إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذینَ آمَنُوا الَّذینَ یُقیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُون»

-سرپرست و ولىّ شما، تنها خداست و پیامبر او و آن‌‌ها که ایمان آورده‏‌اند؛ همان‏‌‌‌ها که نماز را برپا مى‌‏دارند و در حال رکوع، زکات مى‌‏دهند. (مائده، ۵۵)

قسمت دوم

منبع: حبل المتین

Print
1654 Rate this article:
No rating

Leave a comment

Name:
Email:
Comment:
Add comment

ادبیات

معارف

دیگر علوم انسانی

ارتباط با ما


چارت سازمانی
نشانی:تهران, خیابان بهارستان , خیابان صفی علی شاه , کوچه درویش , پلاک 6 تلفن: 02177687441
تلفن و تلگرام مسوول ثبت نام کارگاه ها: 09399990190

Bayat.Dr@gmail.com :مدیر سایت

همکاری با ما


هر بزرگواری که تخصصی مرتبط با علوم انسانی شیعی داشته باشد (دانشجوی ارشد به بالا)، پس از مصاحبه‌ای کوتاه می‌تواند نوشته‌هایش را در این سایت منتشر کند و به شرط پرکاری صفحه‌ای شخصی در سایت داشته باشد.

هدف و روش ما


ما هر گونه تعصب و پیش داوری را مانع کار علمی می‌دانیم. نام‌ها و عناوین و نیز اقوال مشهور راه را بر نقد و مطالعۀ علمی ما نمی‌بندد.

ما بهترین راه دفاع از عقیده را کار دقیق و درست علمی می‌دانیم.

دربارۀ ما


گروهی دانشجویی هستیم که دربارۀ ادبیات و فرهنگ شیعی تحقیق می‌کنیم. دامنۀ تحقیق ما تمام علومی است که به نحوی می‌تواند به ادبیات و فرهنگ شیعی کمک کند؛ علومی مثل قرآن و حدیث، تاریخ، کلام، عرفان، فلسفه، هنر و ...

کلیه حقوق این وب سایت متعلق به به سایت سلیس می باشد.

طراحی شده توسط DnnTeam.com